«Қазағымның салт-дәстүрлері» (21)

 

«ҚАЗАҒЫМНЫҢ САЛТ-ДӘСТҮРЛЕРІ» (21)

«ҚҰДА ТҮСУ» ДӘСТҮРІ

Құрметті оқырмандар!

Сайтымның осы бөліміндегі бүгінгі жазбалар қазақ халқының бала үйлендіруге байланысты салт-дәстүрлерінің ішіндегі ең маңыздысы және бастысы саналатын «ҚҰДА ТҮСУ» тақырыбына арналып отыр.

Бұл парақта осы дәстүрдің «құда болу түрлері», «жаушы жіберу», «қамшы ілу», «сырға тағу», «өлтірі», «құйрық — бауыр асату» және басқа біраз ғұрыптары туралы мағұлыматтар берілді. Олар ғаламтор беттеріндегі жазбалардан талданып, реттеліп және толықтырылып жазылды

Танысыңдар!

 

Алғысөз ретінде

 

Сайтымның осы бөлімінің өткен тарауларында айтылғандай, халқымыздың этномәдени кеңістігінде тамыры тереңнен басталған, ғасырлар бойы желісін үзбей жалғасып келе жатқан тәрбиелік тағылымы мол, берер өнегесі зор салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының асыл қазынасы жинақталған.

Солардың ішінде ұлттық құндылықтарымызды айшықтап көрсететін, ұрпағы бойына мәдениеттік, өзара сый­лас­тық, бауырмашылдық қасиеттерді сіңіруге мақсатталған, қыз таңдап, қалыңдықатастырудан бастап, олардың отау құрып жеке шыққанға дейінгі жастардың үйленуіне байланыстылары да молынан табылады. Олардың біразы әр заман талаптарына сай мәнін, тұрмыстағы қажеттілігін жоғалтып қолданыстан шығып жатса да, атқарылуы қажетті және міндетті саналатын басым көпшілігі ұлттық мазмұнын еш өзгертпей, тек рәсімдік тәртібін ғана жаңартып сабақтасып,жалғасып келеді

Солардың ішіндегі «Құда түсу, құдалық» салты — бойжеткен, кәмелетке толған екі жастың жеке шаңырақ көтеріп, ары қарайғы бірге жалғастыратын жаңа өмірлеріне жол ашып беретін ұлттық ғұрып. Ал, олардың ата-аналары үшін, тәрбиелеп өсірген балаларын «құтты орындарына қонғызу», «келін түсіріп, қызын ұзату», немерелі-шөберелі болып әулетінің ұрпақтарын жалғастыру мақсатындағы армандарының, тілек-ниеттерінің орындалуының алғашқы сипаттық көрінісі. «Өрісіміз кеңейді», «Күйеу жүз жылдық, құда мың жылдық» деп келетін, олардың жаңадан бір үлкен қауым елмен жарасты жекжаттық қатынастарға бастайтын ерекше қуанышты кезеңі.

«Құда түсу» — ғасырлар бойы зор мазмұнды этикалық қарым-қатынастар шарттарын, заңдық, құқықтық және этникалық ережелерді жинақтаған күрделі құрылым.

Мәселен, осы аса маңызды істе, ата-бабаларымыздың айқындап берген үлкен талабы – отбасыларының жеті атаға дейін қыз алыспауы, яғни, үйленетін балалардың арасына кем дегенде жеті атаның аралауы. Бұл бүгінгі қазақ қоғамында да мызғымас талап, бұзылмас шарт саналады, оның сақталуы өте қажет екенін әрбір «иісі қазақ» біледі, мойындайды және мүлтіксіз орындайды делінеді.

Сол сияқты, бұрындары қазағымыз өз тұрмыс-тіршіліктері талабына сай қыз баланы «балиғатқа толды» деп 13 жастан, «ер жетті» деп, ұл баланы 14-15 жасында үйлендіре бастайтын. Жастарды неғұрлым ерте үйлендірсе, жағымды, пайдалылық жақтары мол екендігі де ескерілген. Ал, соңғы ғасырда балаларды ерте үйлендіру маңыздылығы мен қажеттілігі төмендеді. Бүгіндері үйлену мерзімі уақыттың ыңғайына жығылып, толығымен жастардың өз еріктерінде қалды.

«Құда түсу» дәстүрі де, өз кезегінде, кезеңдік жүйелікпен және салтанатпен атқарылатын, тәрбиелігі маңызды да мазмұнды біршама жарасты ғұрыптардан, көптеген жол- жоралғылардан, кәделерден тұрады. Ары қарай, мақаламызда жүйелі түрде солардың бастыларына кеңінен тоқталып, кейбіріне қысқаша анықтамалар беріледі.

Алдымен мына бейнежазбамен танысып алуға болады:

Құда түсу дәстүрі

Kazakh-tv.kz."Асыл мұра"

20 қазан 2016 жыл

 

«Қалыңдық таңдау». Құда болу түрлері

Қазақ халқының тағы бір ұлттық ерекшелігі — әр ата-ана баласы өмірге келісімен-ақ, оның болашақ өмірлік серігін, алдағы өздері құда болар адамдарын ерте бастан ойластырып іздестіре бастайтыны. Олар «тең-теңімен, тезек-қабымен» деген қағидаға сай, болашақ жекжат болар құдаларын, өз ортасындағы әлеуметтік жағдайлары қатарлас, «өзімізге лайық-ау» деген, ежелден өзара сыйластықтағы аралас-біліс адамдар отбасыларынан байқастыратын, алыс-жақын жерлерден сұрастыратын, тіпті қажеттілігіне қарай ауылдарды да аралаған. Шамалары және ыңғайы келгенше болашақ қалыңдықтың көргенді, ибалы, көрікті болғанын қалап, қыз төркінін елге сыйлы қадырлы кісілерден; өсіп-өнген, үлгілі тәрбиелі отбасыларынан; аталы, іргелі елден, былайша айтқанда «текті» жерден іздестіреді. «Анасын көріп, қызын ал» деген қағида есте болады.

Сондай іздеулер нәтижесінде, қыздарын ұнатқан, өздері қалаған лайықты деген отбасыларына әдейілеп барады. Мазмұндық ғұрыптарды сақтай отырып, балаларының болашағы туралы әңгіме қозғайды. Келешекте балаларын бір-біріне үйлендіру, өзара құда болу ниетін білдіріп, келіссөз жүргізуді бастайды.

Нәтижесінде, егер, қыздың ата-анасы ұл жағының тілегін қабылдап, өскенде қызын беруге келіссе, қыз бен жігіт атастырылған болып саналады. Мұны «қыз айттыру» дейді. Ол жөнінде мына сілтеме арқылы сайтымнан толығырақ оқуға болады: http://bit.ly/33OhFQq

Содан ары, қазақ халқының осы істегі дәстүріне, оның түрлі ережелік рәсімдеріне сай өзара құдаласуға жол ашылады. Негізі құда болудың төмендегі түрлері қалыптасқан:

1. Халқымыз бұрындары «бізде ұл, сіздерде қыз бола қалса» деп, тіпті туылмаған балаларын да атастыра берген. Мұндай ниет, өте сыйлы достық қатынастағы, бір-бірімен жақсы таныс-біліс адамдар арасында туындайды. Егер әйелдері бір мезгілде аяғы ауырлап, қатар құрсақ көтеріп жүрген болса, олар іштегі балаларын өскенде үйлендірейік деп алдын-ала сөз байласады. Содан бастап, олар бір-бірімен «Бел құда» немесе «Құрсақ құда» болып саналады. Уақыты келгенде балаларды үйлендіретін. Егер, балалардың екеуі бірдей ұл не қыз болса, онда олар өсе келе туыс-достай болып, ата-аналарының достығын жалғастыруы тиіс болған. Мұны қазақтар «қарғыбау» дейді. Олар жөнінде толығырақ мына жерден оқы: http://bit.ly/35Oq5JA

Қазіргі кезде бұл дәстүр мүлдем ұмытылды деуге болады.

2. Егер, сондай ниеттес адамдар балаларын бесікте жатқан кезінде атастырса, олар «Бесік құдалар» деп айтылады. Мұндай келісушілік өте-мөте жақын, дос адамдар арасындағы үлкен сыйластықтан туындайды және одан кейін жақындықтары арта түседі. Олардың балалары да ата-аналарының құда болып уәделескенін, өздерінің атастырылғанын біліп өседі.

Бүгіндері құдаласудың бұл түрі де қолданылмайды, дегенмен, ресми болмаса да, ниеттестік тұрғыда айтылып жатады.

3. Кейде қыз алған жақ, сол құдалары жағына енді өз қыздарын тұрмысқа беріп жатса, олар «қарсы құдалар» болады. Егер, қызды алған жақ оның қалыңмалын төлеуге шамасы келмесе, орнына өз жағынан бір қыз беруі тиіс болған. Бұл да «қарсы құдалықтың» бір түрі

4. Бұрын құда болған адамдар қайтадан қыз берісетін болса, ол «сүйек жаңғырту» деп аталады.

5. Өткен ғасырдың ортасынан бастап жастар өз қалаулары мен өзара келісімдері бойынша үйлене бастады. Сондықтан да, олардың ата-аналары бір-біріне «құдай қосқан құда» болып аталатын болды.

6. Құдалыққа келген бас құданың жанына ертіп келген дос-жарандары «жанама құда» деп айтылады.

 

Құда түсу

Сонымен, балаларының басын қосып үйлендіруге, отбасын құруға өзара келіскеннен кейін, екі жақтың да ата-аналары ежелден қалыптасқан дәстүрлерге сай құдаласуға кіріседі. Қазақтың «құда түсу» салты, негізінен 2 кезеңде тұратын:

  • Өзіндік рәсімдері, жөн–жоралғылары бар құдалық ғұрыптардың бірі арқылы алдын-ала атқарылатын;
  • Соңғы ресми түрдегі арнайы «құда түсу».

Соларды біраз саралап көрейік.

* * *

«ЖАУШЫ» ЖІБЕРУ

Жаушы — ұлы бар отбасының болашақ құда болуға ниеттенген үйге алдын-ала барып, келіссөздік міндеттерді атқаратын сенімді өкіл адамы

Құдалыққа бару мәселесін шешу үшін, ұл баланың ата-анасы жақын ағайын-туыстарын, дос-жарандарын қонаққа шақырып, олармен ақылдасу кеңесін өткізеді. Мұны, көп жерлерде «ақыл шай» деп атайды. Бұл отырыста, негізінен алдағы құдалыққа баратын адамдар құрамы келісіледі.

Және де оларға алдын-ала баратын – «жаушыны» анықтаған. Себебі, құдалықтың баянды болуы көп жағдайда сол жаушыға байланысты болады.

Қазақтың «Жаушы» сөзі, «хабар», «сөз», «мақал» деген мағынаны білдіретін, туыстас түркі тілдеріндегі саучи, сабшы деген сөздермен сәйкестес. Кең мағынада «ұлы тәңірі жіберген елші» деп түсінік беріледі.

Әдетте, жаушылыққа тек ер адам жіберілетін. Оған дәстүрлік жөн-жосықтарды, қыз елінің де салты мен жай-жапсарын жақсы білетін кісі таңдалады. Ол көпшілікке сыйлы, шешен, сөзі өтімді, әзіл-қалжыңға жүйрік адам болуы керек. Ол құдалық жасаудың басқа да жағдаяттарын ақылдасып болған соң, қыз еліне арнайы аттанады. Сонда, ол құда болғысы келуші жұрт ниетін алғашқы, алдын ала жеткізуші, сөздері жарасса «қыз айттыру» міндетін атқарушы адам болады.

Осы жерде айтыла кететін тағы бір-екі жайт:

  • Ұл жағының құда болғысы келетін қыз елімен бұрын жақын танысып біліспеген жағдайда да, жаушыны жіберіп жататыны;
  • Кей кездерде, кей жерлерде қыздың үйіне «жаушылық-келіссөздік» міндетті атқару үшін жігіт жағының ең жақын, жанашыр бірнеше адам топ болып та барады.

Қалай дегенде де, «жаушылықтың» басты міндеті – қыз отбасының алдынан өтіп, оның жігіт жағымен құдандалы болуына дәнекер болу.

Қыз ауылына баратын жаушы, сол елдің көзіне бірден ерекшеленіп түсетіндей, астына ақ не қызыл түсті ат мініп келеді, өзі де сәнді, жеңіл киінеді. Оның шалбарының бір балағын етігінің қонышына кіргізіп, екіншісін сыртына шығарып киеді. Мұнысы «сапарым сәтті, жолым ақ болсын» делінетін ырымнан туындаса, екінші жағынан, қыз ауылына арнайы құдалыққа келе жатқанын білдіретін белгі болған. Ол бірден қыз үйіне барып тоқтайды.

Солай келген адамға, үй иелері кімдер болса да жылы қабақ танытып, құрмет көрсетеді. Қыздың әке-шешесінің жақын туыстары жиналып, дастархан жайылады. Сыбағалы табақ тартылып, ас ішіліп болған соң, келген жаушы қалыптасқан әдет бойынша: “Сізде лашын бар, бізде сұңқар бар”, Сол лашынды сұңқарыма ілдірейін» — деп тұспалдай сөз бастап, қыздың ата — анасына келген мақсатын жеткізеді.

Егер үй иесіне, отбасына қыздарын айттыруы тосын болып, жауап беруге дайын болмаса, әңгімені кейінге қалдыруын ұсынады. Ал қызын беруді қаламаса, онда ойларын әдепті, сыпайы түрде жеткізіп, қонағын жылы ­ шығарып салады.

Ал егер ағайынымен ақылдасып алған қыздың ата–анасы, ары қарай құда-жекжат болуға келісімін беріп жатса, қыз айттырылған болып саналады. Құдалықты қабыл еткенін білдіргені ретінде, үй иелері мал сойып, бата жасатады, қонаққа жаңаша құрмет көрсетіледі. Содан кейін, құдаласу ғұрпын бастау туралы әңгіме жұргізіледі, күйеу жақтың «құда түсуге» келетін уақыты келісіледі.

Соңынан қыз үйі жаушыға, не келушілердің үлкенінің иығына жағалы «шеге шапан» жабады, басқа да сый-сияпаттар жасап елдеріне қайтарады.

«Шеге шапан жабу» — екі жақ адамдарының өзара құда болуға келіскенін білдіретін, құдалығымыз «оңды болсын», «шегеленсін» деген ниет етілетін сый-сияпат жасау ғұрпы.

Жаушының «шеге шапан» киіп келгенін байқаған жігіт ауылы, оны қуанышпен шашу шашып қарсы алады.

Қазіргі уақытта, көбінесе үйлену мәселесін жастардың өздері шешіп жататындықтан, «жаушылық» дегенді жоқ деуге болады. Оның орнына екі жақтағы балалардың өз шешелері қастарына 1-2 туысын не аса жақын құрбыларын ертіп, оңаша жерде алдын-ала танысып жатады, жаңағы ғұрыптың мазмұны мен мақсатына сай келетін келіссөздік әңгіме өткізеді. Бұл жерде де құда түсер уақытты, қалың мал мөлшері мен «жасаудың» құнын, сол кездегі туыс-ағайындарға тартылатын дәстүрлі сый-сияпаттар, екі жақтың тойлары өткізілетін мезгілі сияқты мәселелер тәптіштеп келісіледі.

 

* * *

«ҚАМШЫ ІЛУ»

«Қамшы ілу» – ұлына қалыңдық таңдаушылардың қызы бар үйдің керегесіне қамшы ілу арқылы оларға құда түсу ниетін білдіретін қазақтың салттық ғұрпы.

Ұлына қалыңдық іздеген іздеген жігіт әкесі, «пәленше» ауылда «пәленше дегеннің» жақсы бойжеткен қызы бар екенін естігеннен кейін, оны көріп-білу үшін қасына жақын адамдарын ертіп, қыз әкесінің үйіне құдайы қонақ болып түседі. Қонақжай қазақ үйі оларды дұрыс қабылдап, дастарқан жаяды, қонақасын береді. Ас үстінде олар өзара әңгіме-дүкен құрып, жақсылап танысады. Ас ішіліп, қайтар кезде жігіттің әкесі киіз үйдің оң жақ босағасына қамшысын іліп кетеді. Бұл ұлттық ғұрып – келіп кеткен қонақтың «бізде ұл бар, сіздің қыз бізге ұнады, құда болайық» деген ниетін білдірген. (Сол қамшының әдемі өрілуі, жасалу сапасы, жақсы безендірілуі оның иесінің ауқаттылық дәрежесін білдірген).

Мұны айтпай-ақ көріп сезген қыз әкесі асықпай, жан-жақты ойлана келе, оларға өз жауабын беруі тиіс болған. Егер қыз бұрын басқа біреуге айттырылған болса немесе әкесі қызын оларға бергісі келмесе, қызға жігіт ұнамаса қамшыны иесіне қайтарып беретін. Мұны «қамшы қайтару» дейді. Оған әдеп бойынша, ешкімнен де реніш, наразылықтар туындалмауы тиіс. Сол сияқты, жігіт жағы ұзақ уақыт, 1-1,5 жылдай хабарсыз болған жағдайда да, қамшы қайтарылады.

Ал қамшы ілінген кейінгі мерзімде екі жұрт бір-бірімен жақсы танысып біліп жатса, ал қыз бен жігіт өзара ұнатысып жарасса, қызды айттыруға, құда түсуге жол ашылады. Қамшы да сол қыз үйінде қалады.

* * *

БАТА АЯҚ

Қыз жағына жіберілген жаушы арқылы немесе «қамшы ілу» сияқты жол-жоралғылармен қыз жақтың алдын-ала келісімін алғаннан кейін, ұл жағы қыз үйіне барып «бата аяқ» өткізетін.

«Бата аяқ» - екі жақ құдалардың балаларының алда болар үйлену тойларына байланысты өзара қорытынды келісімі»

Бұл келісуді «баталасу» деп те атайды. Ол кесімді және кесімсіз түрде айтылады. Кесімдісінде той өткізуге байланысты өткізілетін кәделік дәстүрлердің сандық және қаржылық көлемі нақты болып белгіленеді. Ал кесімсіз батада тойдың болар уақыты ғана белгіленіп, қалғанын анықтау кейінге қалдырылады.

Қыз айттырушылар ақшалай немесе мал түрінде сыйлық кәдесін береді. Қызға үкі тағылады немесе білегіне білезік салынады.

 

* * *

«ҮКІ ТАҒУ»

«Үкі тағу» — жігіт әкесінің қызға оның айттырылған қалыңдық болғандығының белгісі ретінде атқаратын кәделік ғұрып»

Қазақта үкі қауырсыны кімді болса да бәле-жаладан қорған болады, жамандықты жолатпайды деген наным-сенім болған. Енді бір деректерде (кей жерлерде) “үкі тағу” дәстүрінің атауын, болашақ құдалардың қыз жаққа әкелген жылқы малымен, анығырақ айтқанда оның кекіліндегі үкімен байланыстырады. Үкі, бұл жерде қызды, болашақ өздерінің баласы етіп алдын ала иемденгенін, «Ол қызды пәленшенің ұлы үкілегенін» көрсетеді.

"Үкі тағуды” бір жерлерде, мәселен, қытай жеріндегі қазақтар “Қарғы бау” деп атаған. “Қарғы бау” қыз балаға тағылатын әртүрлі әшекей бұйымдар мен заттардан жасалады. Ол қалыңмалдың алдында бөлек жүреді, бір малдың бағасына тең болады.

«Сырға тағар» - «Бата аяқ» («Баталасу») дәстүрінің еліміздің кей өңірлеріндегі басқаша аталуы».

Уақыт өте келе, жоғарыда айтылған, үкінің орнына қыздың құлағына сырға тағыла басталған. Соған орай, бұл дәстүр «сырға тағар» деп аталады. Олардың мән-маңыздылығы бірдей. Қызға сырғаны оның жеңгелері салады. Сырға салынған сәттен қыз өзін келін атанғанын, «жат–жұрттық адам» екенін сезініп, киім киісін жөндейді, жүріс–тұрысын түзейді, әдептік тәртібін реттейді және адамдармен араласу мәдениетін жақсартады.

Алайда, сырға тағу салты неке қию міндетін атқармайды, қыз бен жігіттің отау құр­ғанын білдірмейді. Себебі, әртүрлі жағдайлармен жастардың бастары қосылмай қалуы да болып жатады. Сол себептен, қызды айт­тырудың осы сырға салу кәдесі көпке дейін сыртқа жарияланбай, жасырын жасалып жатады.

* * *

Сырға салу

(Тақырыптық бейнежазба)

Kazakh TV

 

* * *

«ӨЛТІРІ»

«Өлтірі» — екі жақтың құда болу келісімінен кейін, күйеу жақтың қыздың ата-анасына кәделі мал жіберу дәстүрлік жоралғы».

Өлтірі - «өлі» және «тірі» деген екі сөздің қосарлануынан құрылған. Мазмұны — атауына сай өлілердің ризашылығын алу, тірілердің амандығын тілеу. Тәрбиелік мәні – жастарды ата-баба әруағын ардақтап, ата жолын қастерлеуге, үлкендерді құрметтеуге үйрету. Ұлағаттылығы — “өлі мен тірі арасында адалмыз, құдай қосқан құдалығымыз – ақиқат” екенін ұғындыру.

Екі жақ құда болуды нақты келіскеннен кейін, күйеу жағы дәстүрлік жол- жоралғыға сай қыздың ата-анасына кәделі мал және біраз бұйымдық заттар жібереді.(Егер жол алыс болса, құран оқып сойылған малдың етi жіберіледі). Мал, аруақтарға арналған құдайы садақа болғандықтан, семіз әрі жас болуы керек. Ол сойылып, аруақтарға Құран бағышталады, еті — қыздың туыстарына таратылады немесе бөтен біреуге беріледі. Мұның мәні, малды алған адам, не оның етінің дәмін тартқандар екі жақтың анттық түрінде құдандалы болғанына куәгері болып шығады және келісімнің заңдылығына кепіл болады. Осылайша, қалыңдық жақтың ағайын-туыстары, ауылдастары да құдалықтың бекігенін біліп жатады.

Кей жерлерде, өлтірі малы құран бағышталып сойылып, асылған еті мүшеленіп, түгелімен жиналған қауымға тартылады. Олар ауыз тиіп, ризашылықтарын білдіреді, үлкен сауап болсын деп оң баталарын береді.

Бұл малдың етінен ұзатылатын қыздың жеуіне болмайды, ол күпіршілік саналады. Өйткені, әлі келін болып түспегендіктен, оған дейінгі уақыттарда өмірдегі әртүрлі жағдайлар себеп болып, ол жақтың дәм-тұзы бұйырмай қалуынан қауіптенетін ырымнан туындайды.

Аталмыш дəстүр өтіп болған соң екі жақ бірін-бірі құда-құдағилар болдық деп араласа берілеріне құқықтары болады. Ал болашақ күйеуінің қалыңдығына «ұрын баруына» жол ашылады. Яғни, құдалықтың бекігенін айқындайды.

 

* * *

«КҮЙЕУДІҢ ҰРЫН КЕЛУІ». «ҚЫНАМЕНДЕ». «ҚАЛЫҢДЫҚ ОЙНАУ»

Құда түсу салттық дәстүрінде бар осы ғұрыптардың аталуы әрқалай болғанымен, мазмұны мен атқарылуы бірдей болып келеді.

«Күйеудің ұрын келуі» — екі жақтың «құда болуы» келісіліп, қалың мал жартылай немесе толығымен төленгеннен кейін, күйеу жігіттің қыз ауылына қалыңдығын көруге алғаш рет арнайы баруы.

Бұл сапарға жігіт қасына күйеу жолдасы мен жөн білетін, пысықай достарын ерте шығады. Қыз жағына беретін әртүрлі сый-тартулар, кәделік зат-бұйымдарын қоржынға салып алады. Жағдайы болса, өзінің қайын атасына бір мал жетектей келеді. Олар қыз ауылына «құпиялықпен», ымырт жабыла, қараңғы түсе жетеді. Алайда, «білдірмей келді» дегенмен, ауыл жұрты одан хабардар болады. Қыздың жеңгелері мен ауылдың әйелдер алдынан шығып, олардан «ентікпе», «ат байлар», «шатыр байғазысы», «балдыз көрімдігі» делінетін кәделік сыйақыларын талап етеді.

«Ат байлар» — күйеу жігіттің қалыңдығы жағына алып келген сыйы

Күйеу жігіт ауылға жақындағанда жаяу жүріп, атты тізгіндеп алып келіп, еді, қалыңдықтың әкесіне немесе жақын туысының біріне табыстайды. Аттың ерін міндетті түрде қалыңдық өзі ұстайды.

Егер қыз әкесі келгендерді үйіне қонақ етсе, күйеу жолдас оның босағасына «ілу» іліп, түрлі сыйлықтар береді.

«Ілу» — күйеу жігіт қалыңдығына алғаш барғанда қыз тәрбиелегені үшін оның әке-шешесіне беретін төлем беру ғұрпы.

«Ілу» төлемі, негізінен қара мал санымен анықталады.

Күйеу балаға арналған жеке үй тігіліп, төсек-көрпелермен жабдықталады. Сол күні ойын-сауық кеші, шағын да болса көңілді той ұйымдастырылады. Бұл «Ұрын той» немесе «Қынаменде» деп аталады. «Қынаменде» деп аталуы, бұрындары кешке қатысушы қыз-келіншектер қызыл-жасылды киініп, тырнақтарына қына жағып бояйтын болған.

Келесі күні кеште қыз жеңгелері дайындалған үйде қыз бен жігітті оңашалап кездестіреді. Сол жерде бұған дейін бір-бірін жете біле бермейтін екі жас танысады, еркін сырласып жақындасады. Шығыс халықтарының ерте кездегі дәстүрі бойынша осы түн үйленер жастардың «алғашқы махаббат кеші» деп саналып, қыздың пәктігі, абыройының тазалығы байқалатын. Мұны кей жерлерде «қалыңдық ойнау» дейді.

Егер жастардың оңаша кеші абыройлы боп жақсы өтсе, екі жағы бір-бірінен сүйінші сұрасады, той тағы да біраз жалғасады. Қыздың жеңгелері «жеңгетайлық» кәде жоралғысын алады. Кей кездерде осы жерде жастардың некесі де қиылатын.

Ұрын той аяқталған соң, қайын атасы шамасы келсе күйеу баласы мен жолдастарына ат мiнгiзеді. Жігіттер әкелген қоржынға сақина, білезік, жүзік, сырғалар сияқты әртүрлі кәделерге арналған сый-сияпаттар салынып, өздері құрметпен шығарып салынады. Осыдан бастап күйеу қалыңдығымен кездесе береді

Тағы бір айтылатын жайт, еліміздің кей аймақтарында жастардың осы жолы төсекте «жақындасуы» жөн саналмайтындықтан, олар артық қимылдарға бармай, қыздың «ары тазалығы» кейін үйлену тойы кезінде байқалатын.

Егер қалыңдық осындай сыннан «сүрінсе», ұятынан жұрдай болады. Егер оның ары таза болмай шықса, күйеудің жолдастары оның ерттеулі атының қарнын жарып, ер-тұрманын шапқылап қиратады. Одан ары, қажет саналса, қыздың бұрымын кесу, шал адамға немесе жарымжан кісіге әйелдікке беру сияқты т.б. қазекеңнің «масқаралау» ғұрыптары жасалады. Қыз жағы алған қалың малын мол айыбымен қоса төлейді. Кей жағдайда, бар болса және күйеу бала келіссе, басқа қыздарын (негізінде кішісін) беріп құтылатын.

Сол сияқты, өз кезегінде, күйеу ұрын барғаннан кейін, жөнсіз себептермен қалыңдығына үйленуден бас тартып, құдалық бұзылатын болса, ол да ауыр іс саналып, арты үлкен дауға айналып жатады. Алынған қалыңмал қайтарылмайды және қомақты қосымша айып төлейді.

* * *

«ҚҰДА ТҮСУ»

Осыдан былай үйленер балалардың екі жағы да «арнайы кұда түсу» қамына кіріседі. Ол «құда түсу» салтын атқару мен «құдалық тойын» жасаудан тұрады.

«Құда түсу» — үйленуге шешім қабылдаған жігіт жағының қалыңдық үйіне келуі.

«Құдалық тойы» — қыз жағының құдаларды салтанатпен қарсы алып той жасауы.

«Құда түсу» мен «құдалық тойы» – екі бөлек қауым елді табыстыратын, туыстыратын салт; қазақтың нағыз ұлттық болмысын айқындайтын, ағайыншылдық-бауырмашылдық сияқты асыл қасиеттері көрініс табатын өте мағыналы әрі жарасты той-думандық дәстүрлер.

Күйеу болар баланың ата-анасы құдалыққа баратын адамдарды анықтайды. Оған, бірінші кезекте үйленетін жігіттің әкесі мен шешесі, әулеттің сыйлы үлкендері, ағалары мен жеңгелері, нағашылары тартылады, сондай-ақ өте жақын достары да қосылады және бас құданы белгілейді. Әдетте, олардың саны 7-9 адам, кей жағдайларда одан да көп болып жатады. Негізінен, ол екі жақтың тұрмыстық-әлеуметтік және ауқаттылық жағдайларына байланысты болады және қазіргі уақытта өзара келіскендікпен шешіледі, нақты құрамы алдын-ала хабарланады да.

Құдалыққа қатысу кімге болса да өз ортасында үлкен құрмет, мәртебе саналған. Содан да, бұл рәсімге тартылмай қалған жақындары жағынан өкпе, реніштер де туып жатады.

Бас құда — көргені мен түйгені көп, әулеттің үлкені әрі сыйлы,

салт-дәстүрлік жөн-жосықтарды жақсы білетін адам.

Құда түсу рәсіміне қатысқандарды, әдетте, жігіт әкесінің өзі бастап, белгіленген күні қыз үйіне аттанады.

 

 

Өз кезегінде, қыздың әке-шешелері де келер құдалар туралы өз туыстары мен жақындарына, сыйлас достарына алдын-ала хабарлап, тойға шақырады. Олар бірер күн ертерек келіп, үй иелерін құттықтайды, ақыл-кеңестерін береді, қажеттік дүниелерді тауып-дайындауға, мал союға көмектеседі. Той шашуына не құдалық сыйға қажетті делінетін киімдер, маталық бұйымдар мен тағамдық. тəттілік дүниелер ала келеді. Қонақтарды күтер кездегі өздері атқарар міндеттерін бөліседі. Әйелдер қауымы ас мәзірін, дастархан дайындау қамымен шұғылданады. Олардың ортасында жарқын, көңілді қуанышқа ахуал болып, қызықты әңгімелер айтылады, əдемі әзіл-қалжыңдарға толы болады.

Тойға жиналар екі жақ та орталарында өнерлі, сөзмар, әзілкеш адамдардың болуын ескереді.

Жағдайлары келіп жатса, қыз жағы «құдалар түсетін», күйеу жігіт пен достарына деп, жеке — жеке үй не арнаулы орын дайындап қояды. Ол жерге құдаларды қарсы алып, олардың жағдайын жасайтын және көңілдерін аулайтын пысық адамдарды белгілейді.

Құдалары келгенде, олар ерекше құрметпен, салтанатпен қарсы алынады. (Өйткені, қазақ халқы үшін кұдасы — ең сыйлы адам, құдалары — аса жақын туыстар болған. «Құдаңды құдайдай сыйла», «Күйеу жүз жылдық, құда мың жылдық» деген нақыл сөздер осындайдан туындаған). Оларды үйге кіргізер алдында біраз кәделік ғұрыптар жасалады.

«Табалдырық аттау», «арқан тарту» – келген құдалар үйге кірерде олардың жолын бөгеп сыйлық кəдесін алу ғұрпы.

Ғұрыптың ырымдық мәні жаңа құдалардың, жас жұбайлардың жолы пәле-жаладан, кедергілерден аман болсын деген ниеттен туындаған. Қазақта «табалдырықтан артық тау жоқ, кәдесін өтемесең одан асқан дау жоқ, жеңгеден озған жау жоқ» деген нақыл сөз де бар.

Кәдені алмайынша құдаларды «ішке кіргізбеген». Құдалар алдын-ала дайындалып келген сыйлықтық кәдесін беріп, әзіл-қалжыңдар айтып үйге беттейді. Осы кезде «Ұн жағу» деп аталатын тағы бір ғұрып жасалады.

«Ұн жағу» – тойдағы әйелдердің «осындай қуаныштар жұғысты болсын» деген ырымдағы келген құдалардың беттеріне ұн жағатын ғұрып.

Құдалық кезінде әйелдер «қадамдарың құтты болсын, ниетіміз, жолымыз ақ болсын» деп келген құдаларға; «той бәрімізге жұғысты болсын» деп, тойда жүрген адамдарға; «ертерек отау құрыңдар» деп, қыз-қырқынның оң жақ беттеріне әзілдеп ұн жағады. Бұл екі жақты «құдаластыру таңбасы» болып табылады.

Үй ішінде аса дәмділікпен дайындалған түрлі ұлттық және замануи тағамдарға бай дастархан жайылып тұрады.

Қыз –жігіттер оңаша отырады, ойын – сауық құрып, ән айтады. Олардың арасында күйеу жігіт әдемі киініп ерекшеленіп тұрады

Қонақтар дастарқан басына жайғасқан соң, жігіт жағынан келген бас құда «келген себеп-жөндерін» айтады. (Бас құда қыз төркіні үшін әрдайым ең сыйлы адам болады. Жаңа жерге түсетін келін де оны аса қадыр тұтып, кейіннен әрқашан құрметтеп жүруі тиіс болады). Бас құда не басқа бір үлкені келушілерді жекелеп таныстырып, өзара ағайындылық ретін айтады. Үйдегілер де сол рәсімді жасайды.

Содан кейін, бас құданың алдына сойылатын қой әкелініп, оған бата жасатады. Оның еті толығымен асылады.

Тұрмыс құратын жігіт пен қалыңдықтың әкелері бір-біріне «бауыздау құда» деп аталады.

Солай деп, ерте кезде бас кұдалар «ақсарбас» айтып, бауыздалған малдың қанына алақандарын батырып, мың жылдық құда болғандарына, келісімдікті бұзбауға қол алысқандарына, серттескендікке орай айтылған делінеді.

Дастархан басында мазмұнды және қызықты әңгімелер өрбиді. Той жүргізуші отырыстың барынша көңілді болуына, екі жақтағыларға ән айтқызып, өнерлерін байқатуға қызмет атқарады.

Құдалар жағы біраз тамақ ішіп, жайланып алғаннан кейін, оларға болашақ келіндерін әкеп таныстырады. Құдағи көрімдігін береді, «сүт ақысы» кәдесі жасалады.

«Сүт ақы» - қызын әлдилеп, ақ сүтін беріп өсірген анасына деге үлкен ықылас ретінде құдалары жағы тартатын сыйлық.

Бұл құдалық кəделердің ішіндегі ең бастысы, бағалысы. Бұрындары сүтақысының өлшемі 1-2 түйе немесе соның құнындағы малдар болған. Бүгінгі таңда, малдардың орнына ақша, мүліктік дүниелер, бағалы бұйымдар ұсынылады. Ол еліміздің әр аймағына байланысты ерекшеленеді. Бір жерлерде «ана сүті» ақысы «қалың малдың ішінде» жүрсе, біреуінде жеке ақшалай беріледі, тағы бір жақтарда «қалың малдың» өзі болып саналады. Кей жерлерде сүтақыны қыз ұзатуы не жастардың үйлену тойы кезінде күйеу жігіттің өзі ұсынып жатады.

Құдалықтың әбден қызған ортасында, тағы біраз әйелдер «қуаныш құтты болсын» айтып, құдаларға қарай тәттілерден, үлкенді-кішілі құрттардан шашу жаудырады.

 

* * *

«ҚҰЙРЫҚ — БАУЫР АСАТУ»

«Құйрық - бауыр асату» — той дастарқаны үстіндегі екі жақтың құда болғандарын бекітудің кәделік салты.

Екі жақ келісіп құда болған жағдайда, сойылған малдың етін берместен бұрын, үй жағының қызмет істеп жүрген ер азаматтарының, не әйелдердің екі-үшеуі пісірілген құйрық майы мен бауырын араластырып, әдемілеп туралып салынған табақты алып кіреді де:

Құда, құда деселік,
Құйрық-бауыр жеселік,
Құйрық-бауыр жемесек,
Несіне құда деселік, – деп, өлеңдете жөнеледі.

Аралап жүріп құдалар тарапындағы және осы сәтке дастарқанға түгел жиналған үй адамдарына сол құйрық-бауырдан асатып шығады. Табақты ұстап бауыр асатқандарға кәде берілуі тиіс.

Міне осылай, «құйрық-бауыр» жесісіп, ақсақалдар жағы «Бауырдай жақын, құйрықтай дəмді болыңдар» деп бата бергеннен кейін, екі жақтың құда болғандары «заңдылық» күшіне енеді. Ертедегідей, құдалар қанға қол матырып, ант бергендей болмаса да, «құйрық-бауыр» жеуісу салты сол рәсімді атқарады. «Құйрық бауыр жедің бе, құда болдым дедің бе!» деген де осы. Бата берген ақсақалға «бата аяқ» сыйы ұсынылады. Дастарқан басында күйеу балаға байланысты да ғұрыптар жасалады.

«Босаға аттар» – күйеу балаға ата-енесінің бата беруі дəстүрі.

Құдаларға құйрық-бауыр асатудан кейін, дастарқан басына күйеу бала шақыртылады. Ата-енесі оның маңдайынан сүйіп, ізгі тілектерін айтады, баталарын береді.

«Асықты жілік пен төс тарту»– қайын жұртының күйеу баласына арнайы сойылған малдың асықты жілігі мен төсін тарту дәстүрі.

Асықты жіліктің таңдалуы – жас отбасында асық ойнайтын «балалары көп болсын» деген ырымнан, жақсы ниеттен туындаған.

Төскүйеуге қайын-жұрт жақта әр кездерде тартыла беретін

дәмдік сыбағасы.

Бұлардан басқа, той кезінде құдаларға арнайы асық жілік салынған кәделі саналатын «қос табақ» тартылады. Ол табақтан үйде отырған құдалардың барлығы дәм татады, ақшалай немесе заттай сыйларын салады. Оларды табақты әкелген әйелдер бөлісіп алысады.

 

«Құйрық — бауыр жегізу» әні

KAZ BLOGER

 

* * *

Қазақ халқының құдалықты атқарудағы осындай және басқа да біршама салттық ғұрыптары, бұған дейінгі екі бөлек жұрттың алдағы болар ағайындық қарым-қатынастың сәтті басталуына негіз болады. Екі ел арасындағы құдалықтың ірге тасы осылайша қаланады.

* * *

Осы тақырып жазбаларының жалғасы болады. Келесі парақтарда «Қалың мал», «Қыз жасауы», «Қыз ұзату» сияқты дәстүрлер туралы әңгіме етіледі.

 

 

 

Автор публикации

не в сети 1 месяц

admin

0
Комментарии: 2Публикации: 104Регистрация: 11-07-2018
Обновлено: 09.11.2019 — 12:26

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *