«Шежіре жүргіземіз»-19

"ШЕЖІРЕ ЖҮРГІЗЕМІЗ" -19

Құрметті оқырман!

Бүгін осы жаңа сайтымның алғашқы тақырыптық парағы ашылып, бірінші мақаласы жарияланып отыр. Өткен жолғы «КІРІСПЕ» мақаласында айтқандайын, «АЛТЫН ҰЯМ-АҚСУЫМ» атты сайтымда жүргізіліп келген жоғарыдағы атаудағы жеке бөлімін, енді осы жерге көшіріп әкеліп отырмын. Бұған дейін оның 18 санында тақырыпқа сай 50-ден аса танымдық тұрғыдағы энциклопедиялық, ілімдік, ғылыми-зерттеулік мақалалар мен қазақ елінің рулық және жекелеген азаматтардың аталық-әулеттік шежірелік жазбалары жарияланған екен. (Егер олар қызықтыратын болса, мына сілтеме бойынша бойынша таныса аласыздар: http://bit.ly/2Ctfx5I

Енді міне, солардың арасын үзбей, ары қарай жалғастырып отырмын. Оның бүгінгі тақырыбын — қазақ елінің өз тарихындағы зор қайғы-қасіретті басынан кешірген, ұзақ ғасырларға ұмытылмастай, өшпестей болып қалған ерекше ауыр кезең  — ЖОҢҒАР-ҚАЗАҚ СОҒЫСТАРЫНА арнадым. Соған орай, оған энциклопедиялық деректер, сайттың тұрақты қатысушысы Ж.ТОЛЫМБЕКОВТЫҢ ілімдік мақаласы және тақырыптық шағын бейнежазба енгізіліп отыр. Танысыңдар!

 

ЖОҢҒАР-ҚАЗАҚ СОҒЫСТАРЫ

«джунгары вторжение»

Алдымен осы бейнежазбаны көріп алыңдар!

 

 

Джунгарского нашествия

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет

Жоңғар шапқыншылығы, жоңғарқазақ соғыстары (Отан соғысы деп те аталады) – Қазақ хандығы құрылған кезден бастап, 18 ғасырдың 50-жылдарына дейін оның аумағына ойраттардың бірде өршелене, бірде беті қайта жасаған шапқыншылықтары. Қазақ халқы ойраттарды алғашқыда қалмақтар, кейін жоңғарлар деп атаған (қ. Жоңғар хандығы). 15 ғасырдың 50-жылдары ойраттардың қалмақ тайпасының билеушісі Үз-Темір тайшы өздерімен іргелес жатқан қазақ даласына шабуыл ұйымдастырады. Дешті Қыпшаққа баса-көктеп кіріп, Ақ Орданы ойрандады. Сыр бойына жетіп, қазақ ұлыстарын оңтүстік-шығысқа қарай ығыстырып, Түркістанды, Ташкентті басып алды. 15 ғасырдың 70-жылдары ойраттар шабуылдары жиілей түсті. Қазақ ханы Таһир (Тайыр) ойраттардың жолына кедергі жасау мақсатында Жетісуда ірі Жатан бекінісін салдырды. 16 ғасырдың екінші жартысында Ақназар хан тұсында қазақ әскері ойраттарға қарсы тойтарыс беріп, үлкен жеңістерге қол жеткізді. Тәуекел хан билік еткен тұста да қазақ жасақтары жау әскеріне қарсы күйрете соққы берген. Ойраттар Сырдария бойындағы сауда орталықтарын басып алғысы келді. Бұлай жорамалдауға ағылшын көпесі әрі саяхатшысы Дженкинсонның келтірген мәліметтері негіз бола алады. Ол 1557 жылы Орта Азиядан Қытайға өтпекші болғанда, оған қазақтар мен ойраттардың Ташкент қаласы үшін жүргізген соғысы кедергі жасаған.

 

Казахское ханство конфликт Oyrattarmen

16 в середине века, а вторая половина казахских ханов с большей борьбы против правителей ойратов. Потому что, когда ополченцы рейнджеры Могулистан в обществе и ополченцев в борьбе с ослабленной значительно в результате alaawızdıq. Посол России царь Иван IV послал ногайский ulıstarına Danila Губин в Москву Казахи сообщили о силе и альпинистов ойратов. 1594 Риск посла Хана в Москве в начале года будет Kulmukhammad такой информации. Он является братом риска Шах Мохаммед Хан говорит в интервью с царским дворцом, что калмыков. Джунгарское ханство в сочетании четыре нападения племени ойратского, особенно, Герой был охвачен во время qontayşınıñ. включая 1635, 1643 - 44, 1651 - 52 Казахские земли в кампании имели серьезные последствия. 1643 под флагом героини в qontayşınıñ 50000 Джунгарская армия во главе с ханом организовала кампанию против войск Казахского большого Жангира. Казахи в этой кровавой войне против сына правителя племени xalxa Золотой хан Омбо Эрдени войска были вовлечены в него. По некоторым данным, что люди, которые принимали участие в волжских калмыков. Жангире во главе с ханом 600 Казахская армия (некоторые исследователи, Количество солдат в вооруженном, считает, что намного больше людей, и казахские войска) организованная оборона, Жалантос героических солдат колена и оказания первой медицинской помощи, 10 тысячи отменяя армии противника атака (город. Battle Orbulaq). 1681 - 84 Севан калмыцкого qontayşısı Rabdan в Южном Казахстане. захватившие участки. Казахский хан Тауке-хан потерпел поражение в бою, его сын был арестован ойратов. 1684 Ойратов в казахской земле в очередной раз выступил в поход. Сайран город растрате. Казахи привыкли видеть ослаблена Ayuke Волга Калмыки, казахи и их союзники в туркменском, Каракалпак совместная армия атаковала.

 

Ойрат-китайские войны

1690 - 97 Ойратская-китайские войны в Джунгарского ханства будут вынуждены покинуть армейские войска в южной части, уменьшил темп своих атак на казахском языке. с помощью этого Тауке-хан 1698 ойратов в, Потерпел поражение в qalmaqtarına Волги.

 

Джунгар начала новой атаки

17 За годы 80 века требовали возвращения ребенка в руках Тауке джунгар. Около 500 детей, которые пошли вместе с решением солдат Джунгарской Тауки-ханом после убийства отношения Казахстанско-Джунгарского еще более ухудшились. 1708 Джунгар начал новую атаку в. Это вызвало повреждение больших районов южного нападения Казахского ханства. 1710 - 11 Джунгарские вторжение в казахами и их союзники были вынуждены перейти в Ташкент каракалпаков.

 

Джунгарские солдаты

Интеграция трех лопастей

1710 В ходе встречи, объединяющее три лопасти в Каракумах решили выступить единым фронтом против врага прямо сейчас. Богенбай утвержден командиром объединенной команды. 1711 - 12 лет 50 тысячи человеческих Казахское ханство армии вторглись Джунгарского ханства. Это было неожиданно зимние походы ойратов. 1713 ойратов в 3000 люди потерпели поражение нападения на военную силу. 1715 - 23 Ойратов лет, главная военная сила велась против войск Цинской империи. 1722 Севана после смерти цинского императора Канси в Rabdan сейчас сильное и преданное Казахское ханство. Неожиданно неожиданное нападение Казахского не был готов к войне. Армия не успела консолидировать власть казахских ханов и центральных районах страны, был вынужден отступить. 1723 Севан в Rabdan 100 000 человек команда во главе с его детьми Qaldan Сорен захвачена и Шон казахские деревни, опустошила. Такая кровавая кампания 1723 - 27 снова повторяется несколько раз в течение года. Эта история "лещ катастрофа, alqaköl растянутыИзвестный как «остальной части страны, чтобы начать день был болезненным рождения. только 1726 Казахское ханство в ханов и султанов, танцы и герои собрались Kültöbede, снова имели возможность организовать борьбу против ойратов. Объединение казахского народа вокруг Толе три военных сил, бас танец, Айтеке играет большую роль. Лось - на равнине между реками Bleuti джунгарских завоевателями были разбиты казахскими войсками в войне против вражеской армии (город. Битва лося - Bleuti). 65 000 Казахская рука об 40 уничтожены тысячи военнослужащих вооруженных формирований, добилась крупной победы. Казахские войска кыргызов, Кара доблестно сражались. Ойрат каракалпакские деревни и причина вторжения достигли сыр, был разделен на две части, в результате, в верхней и нижней части Кара.

 

Хан добавить идентичность трех лопастей стали

1726 Казахи Джунгарского нашествия и в соседних центральноазиатских имеет серьезные последствия. 1726 тепло сталь Хан три Орды ханы (тигр, Sämeke, Абылхаир), танцы и герои, Включите идентичности султанов, Ордабасы последняя встреча Хайр-хан был назначен главнокомандующие, новый стратег против врага. решила организовать атаки (город. Ордабасы). Военные сочетают в себе мощь трех сто солдат

Аңырақай шайқасы
1728 жылдан бастап жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресте түбірлі бетбұрыс жасаған Итішпес көлінің маңындағы ауыр шайқасқа даярлана бастады (қ. Аңырақай шайқасы). Аңырақай шайқасы (1729 ж., кей деректерде 1730 ж.) — біріккен қазақ қолының жоңғар басқыншылығына қарсы жүз жылдық азаттық соғысында бетбұрыс жасаған ең ірі жеңісі.

 

Battle Anyrakay
Джунгар события вторжения Казахского ханства
дата 1729 (1730)
расположение Anyrakay
результат Anyrakay победа в битве Джунгарского сделала поворотный момент в войне, Казахский поднять боевой дух народа, подтвердил свою веру в будущее
противоборствующие стороны
Казахское ханство Jöñğarlar
командиры
Абул Хайр-хан,
Тигр Хан,
Kanzhygaly Богенбай,
Кабан Батыр,
?
команда силы
? ?
Жертвы и пострадавшие
? ?
Политические и военные подразделения достигло триста солдат 1728 же. от, Балхаш и шум Прокрутка над, начали производить дугу. В это время, джунгары Казахская намерен завладеть землей. Они даже малейший шум и поведение казахов сделали большой прорыв на юге Балхаша.

 

Толе би

Триста войск до решающей битвы Xantawında, горный соколв (После того, как земля была переименована в гору Абылхаир) собранный. Балхаш на севере битвы, в южном направлении Отар Valley, к северо-западу от Чу, восток Kürtige В промежутке между этими регионами часто Казахский отрывком, Калмыцкая свидетельство могильников. Anyrakay называется этот регион. В этом бою, (40-45 дней) Казахи выиграл крупный.

 

Триста войска задачи координировать главнокомандующий Абул Хайр-хан осуществляется. Многие из героев казахского показали хорошее знание военного искусства. Большой сто рука Тигр Хан и Толе би, Ближний сто рука Kanzhygaly Богенбай, Shakshak Джанибек, Кабанбай, Малое лезвие темнота Eset, маргинальный Тайлак и т.д.. глава героев, проявил большое мужество. Казахская частная армия прибыла лучники очаговых Саура герой двуглавый. Битва будущего главнокомандующего Shapyrashty Наурызбай участие.
Это оставляло к лицу со многими из героев в бою. Он убил много хорошо известных героев войны. После столкновение сознания не может разрушиться оставшимся калмыкам безводного солевого раствора в пустыню здесь, Без дальнейших боевых действий Аягозский, Шарга побежал jöñkile.
Казахи, что война не может развиваться дальше. В конце битвы сталь Хан раненый, предотвращены споры начались после смерти нечетного. Многие молодые сын Болата Хан Abulmambet поддержанный. раздраженный Абылхаир оставил на полях сражений, Маленькая рука лезвие Иргиз было принято на запад через. Середина досягаемости сотен Sämeke Хан затем отправился на север. Но Anyrakay победа в битве, чтобы поднять дух казахского народа, подтвердил свою веру в будущее.
Русский народ за важности битвы Anyrakay Степи Бородино, Европа подпись совместного Ватерлоо, KSRO народы Победа в Великой Отечественной войне Сталинград победа в нижней части той же.

 

Абылай хан

1738 – 41 жылдары қолбасшы Сары Манжаның 30 мыңдық әскерінің шабуылы–ойраттардың қазақ жеріне жасаған соңғы ірі шапқыншылықтарының бірі. 1745 жылы Қалдан Серен қайтыс болғаннан кейінгі Жоңғариядағы билік үшін өзара тартыс олардың саяси жағдайын әлсіретіп жіберді. Осыны пайдаланған Абылай хан басқарған қазақ әскерлері жоңғарларға шешуші соққылар беріп, Жетісу мен Шығыс Қазақстанды қайтарып алды. 1755 – 58 жылы жоңғарлар Цин әскерлерінің шабуылынан кейін тас-талқан етіліп, дербес ел ретінде өмір сүруін тоқтатты. Жоңғар хандығы жойылғаннан кейін 1757 – 58 жылы Қазақ хандығы өзінің жаңа көршісі Цин империясы әскерлерімен соғыс жағдайында болып, кейіннен бітімге келді. Қытайлар Жоңғарияны толық жаулап алды, ал қазақтар өздерінің ежелгі ата мекені Жетісу, Тарбағатай, Алтай өңірлерін иеленіп, шығыстағы шекарасын бекітті.

 

Абылай хана
Хан
Власти лет
1771-1781
подняться на трон
1771
полное наименование
Ualiyevich Abilmansur
Он родился
1711
умер
1781 23 может
предшественник,
Abulmambet Хан
династия
Хан России дом
отец
Искусство Уали
Впоследствии, 1771 На западе фрагментированы между калмыками, Волга - Урал заброшены поселениями, Казахская сдвиг Джунгарии по местоположению (город. пыльный поход). Джунгарские в борьбе против вторжения Sämeke, тигр, сталь, Abulmambet, Абылхаир поднял дух народа казахских ханов, такие как, пробудить уверенность в завтрашнем дне, остался в памяти как признанная компетенция в военно-исторических фигурах. Выдающийся государственный деятель, Бой, который стал девизом имени, великий полководец, FROMTHE талантливого дипломата во главе с высоким духом свободы и мужества, сильная голова на поле боя Кабанбай, Bögembay, Баян, Наурызбай, Саура, отдельный, Malaysary, Shokan, Jawğaş, Samen, Отеген, Райымбека, Карасай, и т.д.. Большое мужество, целостность казахского народа есть желание героев за независимость, доказали способность сохранять единство города.[1]

Джунгарские укрепление военной мощи государства

1635 В героине начал koñtayşı Джунгарского ханства созданный. это Казахстан на стороне юго-востоке. 1640 Jungarian поле известный как «устал» в гражданских и военных издал свод законов. Укрепление единства джунгар, военная мощь увеличилась. Джунгар каждый в случае войны общий разделение в течение очень короткого периода времени существует возникла группа боевых частей. Общее число солдат Джунгарского ханства 100 Кавалерия будет в состоянии производить достаточное количество энергии до тысячи. их 60 Есть тысячи солдат регулярной армии были.
Джунгарии хочет видеть соседние государства о захвате самой земли, стало самым милитаризованным государством,. Joñğarlıqtardıñ играет важную роль в обеспечении духовного единства источника Тибета.
Джунгар военных действий тактика была сформирована. Они были обучены воевать в области широко открыты. Нитрат Боеприпасы и серы, которые могут создавать свои собственные. Меч в руках, наперсник, Каски и вы хотите создать другие виды оружия. Был пистолет к концу jonğarlarda тестера XVII века. Джунгары даже научились создавать оружие. Пистолет, чтобы взять их в качестве заключенных вылить из шведского Иоган Густав Ренат учил. Джунгар на территории соседних государств, jansızdardıñ занимается сбором секретной информации - создана система шпионов.
Жители Джунгарии были кочевые и полукочевые люди, такие, как казахи. главным образом животноводство занято. Количество людей 1 почти миллион. Джунгары в течение короткого периода времени Алтай удалось преодолеть множество мелких этнических групп. Они платят налоги, был в армии рядах. Таким образом, сильная угроза для соседних стран с Джунгарии, Даже в первой половине XVIII века, внешнеполитическая функция Китая, прежде всего в борьбе против государства, она направлена ​​на ослабление.

 

Джунгар причины для ведения агрессивной войны на территории Казахстана

Правители территории Казахского ханства Джунгарии уже очень заинтересованы в. Причина в том,, В первую очередь, Что касается Семиречья и Сырдарьинской области, Джунгарии государство России, Сибирь, ханств Центральной Азии наиболее важных торговых путей, связывающих сайт, чтобы держать его контроллинга, далее Афганистан, Иран рассчитывает открыть путь и Закавказье. второй, Как завоевания Казахстана, xandığımızdıñ значительно укрепить границу на севере, получить дополнительную дань к людям со мной думали. в-третьих, Захватчики обширные казахские степи Казахстана и плодородные пастбища на юге и юге- заинтересованы в торговых и ремесленных центров на востоке. четвертый, Джунгар между Волгой и Уралом для завоевания территории Казахстана, который перенес свое племя, чтобы установить прямой контакт с гладким коричневым qalmaqtarımen, Это создало бы условия для отношений. И, наконец,, пятый, Джунгарские казахи кул государство предназначено, чтобы быть богатым будет в состоянии держать. Джунгар усугубляется агрессивной войны против Казахского ханства, там, то же самое Причины было.

 

«Национальное бедствие, Alqaköl черенки "

XVIII век 20- В годы джунгар еще одна крупная кампания, чтобы сделать благоприятную ситуацию на территории Казахстана. 1722 Джунгары в любой войне с императором Китая в течение длительного времени (boғdıhanı) Kansai умер. Таким образом, уже достигает заключить мирное соглашение с Китаем калмыками. не восточная граница Джунгарского ханства была не более безопасной. Калмыки Джунгарского правитель по Волге Хан Ayukege посол мисс, при условии, с целью проведения совместных военных действий против казахов. Иртышский недавно построенные военные крепость красная Россия, которая укрепляет сеть не сможет, не представляют серьезную угрозу для страны Джунгарии. Кроме того,, Россия рядом два частично из-за отношения между государством пыталось поддерживать нейтральную политику. Казахский государственный, В сражении между Джунгарского ханства ослаблен, ждали кровотечения. Потому что это было настолько эффективным, что.

 

1723 Разработанный сближаясь в разрушительной войне весной, и казахские качели ханства с помощью факела, который собирается свернуть Cevan были отправлены в Казахстан в руках армии-Rabtan. Семь в сторону противника атака вышел. Джунгарские подвергается тяжелому положению первых шагов в его завоеваниях жили в Семиречье и Иртыша. Джунгары сжигали деревни. Крупный рогатый скот угон, Черные мухи были убиты гражданские лица. Поскольку джунгар атака была неожиданной сразу же начал чрезвычайное. Поэтому казахи не имеют никакого выбора, кроме животных, дома тоже, Смотрите также не материальные ценности, был вынужден бежать.
Несмотря на вражеские силы были слишком сильны в плане количества, Казахстанские солдаты в ожесточенном бое, сильное сопротивление. Никто не хотел, чтобы дать руку противника. Каждый казах я где я родился, родственники и jaqındarımdı предполагаются обязаны защищать безжалостный враг. Казахстанские солдаты вошли предел, Обороны привели войну. они женщина, дети, karttardı враг логически вытекающий была война, чтобы спасти qwwınan резню. Жители города Ташкент военного руководства Казахского защищали город почти месяца против вражеских войск. Джунгары Ташкент Sajramsky, Как и на других оккупированных городов Туркестана. В результате разрушительной войны противника в пустынных и горных районах Казахстана считается, с другой стороны вся область фактически джунгар. Выжил только в относительно отдаленных регионов Западного Казахстана.
Этот период (1723—1727 лет) казах История "лещ катастрофа, Alqaköl черенки " это имя. Его страдание от последствий, вызванных казахским народа -, в результате голода и нищеты, с тем, что было слишком тяжелым. Тысячи людей погибли или ушли в узником тысячи жизней. Сотни, тысячи жизней в сельских районах с разбитым сердцем, имущество разграблено, когда-то процветающие города остаются в руках противника, безжалостно уничтожены. Выделите западные районы страны, чтобы выжить резню казахов, Достигается при. Казахская масса переселение Россия переданы Империи и ее субъектов— Башкиры и калмыки серьезная озабоченность. Король был колониальное правительство приняло ряд мер, направленных на защиту людей: укрепленные пограничники, Урал приняты новые меры для создания военных укреплений в районе. Казахи начали производить значительную часть территории Центральной Азии. так, Сыр-Дарья река Средние сто племен истеклиДжанни вокруг большей части города Самарканда, и значительная часть младшего жуза переехала в Хиву и Бухарских ханства. Казахи, которые испытали то же самое страдание тяжелый символ «Элим-ай был» Дань Zarlyk. Текст и музыка поэта, и сказал, солдаты называли по Kozhabergen жырау: Я хочу привести в начале Каратау, Тайлер был пуст каждый шаг, Страна была лишена своего народа плохо, Есть два источника möltildep молодых. эти современный что такое современный, современный сад, Более уточненный было давно! Женщина и черный лес После, Озеро ağızamın таким образом, что с возрастом глаз.
Джунгарское пламя огня-атака гвардии, киргизский, Каракалпак был большим ударом по şarpığanımen казахам.

 

Причины поражения казахов

Побежденные казахи, «Национальное бедствие, Есть много причин, чтобы выставляться Alqaköl sulamağa ". первый, Казахская грозит коллапс, Там нет больше единства под руководством Казахского ханства. второй, Эта атака была очень тщательно и тщательно разработаны Zhungars. Кроме того,, Время езды друг от друга казахских деревень от нападения, который может быть перемещен в крайнюю зеленоватую давку. в-третьих, 1723 Казахи был подвергнут серьезной катастрофы в. Прямая линия, как седло Автор в отсутствие. четвертый, этот тип геополитического региона ситуация Калмыки правильно и тщательно управлять. Подписан мирный договор с Китаем. После того, как недавно закончил русско-шведской войны, Россия до сих пор не удалось справиться серьезное состояние и память. пятый, неожиданная атака, оказывает неблагоприятное воздействие на казахи сделали tütqïıldan фактор. И, наконец,, шестой, джунгары был хорошо вооружен, и имеют богатый опыт о том, как вести военные действия.

 

Последствия Джунгарского agressïyasınıñ

«Национальное бедствие, Alqaköl sulamanıñ «Казахский Общество Был, которые имели далеко идущие последствия. Миграция была своеобразной манера кусками программ steppemen. Казахи потеряли пышные пастбища. Семиречье живет и процветает в южных регионах Казахстана смотрели прямо сейчас заброшенный заброшенный зеленый. соседние государства торги соединение временно теряется.
Но самым болезненным подвергшись казни была смерть его родственников и близких людей. Согласно цитируемому Кудайбердиеву Шакариму, Две трети резни казахов üşırağan. Теперь, были проданы в составе. Люди были подвержены голоду. Чтобы выжить умирающий березовый сок пить. Береза, а затем остальная часть слова «доение». выжившие захватчики излишняя платить высокие налоги. Казахское ханство люди от разных регионов страны, даже граница партии в зарубежных странах, бежали через границу. Казахи к западу от массового потока qaraqalpaqtarmen, türikmendermen, özbektermen, Башкиры и калмыки привели конфликт дрался на земле. Казахи в Уральском Qazaqtarımen, Русские также направили к обострению отношений между Западной Сибирью. там, все это довольно слабый, qojırağan Казахская ханство Россия завершила сделку по приобретению колоний империи как легкая добыча.[2]

https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B

Қалмақ – Жоңғар жойқыны

Жемісбек Толымбеков

Қалмақ пен Жоңғар 1399—1408 жылдар аралығында дәуірлейді. Қазақты Керей елінен бастап шауып, 1430 жылы Ыстық көлге дейін жетеді. 1447 жылы Өзбектерді бағындырады. ХІV ғасырдың соңына қарай Моңғолдың Шорос, Қошауыт, Торғауыт, Хайыт рулары бірлесіп «Ойрат» деп, ал мұсылманша «Қалмақ» деп аталады. Есен тайшы бастап Моғолстанды шабуылдап, Іле, Ыстық көл, Сырдария өңірлеріне дейін алады. Моғолстан ханы Бейіс (1418—1421 ж.ж.) Қалмақпен көп соғысады. Қалмақ Қазақ пен кішігірім Моңғол ұлыстарының езгісінен құлап тынады. Шығыстағы Қалмақты 1455 жылы Қытай жеңеді. 1472 жылы Жетісуда Амансанжы тайшы басқарған Қалмақтар пайда болады. Ол Іледегі Жүніс ханды жеңіп, үш жылдан соң келген Шығысына қайта оралады. Жүніс хан Сыр бойына кетеді. 1521 жылдан бастап Қалмақтар Қазаққа тұрақты шабуыл жасап тұрады. Орыс патшасы Иван ІV-нің Ноғай ұлыстарына жіберген елшісі Данила Губин: «1536 жылы Қазақтар Ойраттарды жеңіп бағындырды», — деп патшасына хабарлаған.
«Сарыарқа тарихында» Мәшһүр Жүсіп Көпеев: «Он сан Ноғай бүлген соң, Орманбет би өлген соң» Сарыарқаны қара Қалмақ Қатысыбан жұрты иеленді», — деп жазады. Шығыс Элют (Өлет) империясының ханы Батурдан Қазақ ханы Тәуекел жеңіліп, Ташкентке қашады. Ол онда жақтастар тауып, қол құрап, Жетісуды Қалмақтан тазартады.
Сол кезеңде Ресей империясы күшейіп, 1552 жылы Қазан хандығын, 1557 жылы Астрахан хандығын қарамағына қаратып, 1581 жылы Ермак Сібірді басып алады. Ермактың қол астындағы шоқынған әскері «казактар» деп аталады. Көбі ХІV ғасырда орыстанып шоқынған, Хазарлық түркілер болады. Олар Сібір ханы Көшімді жеңеді. Казактар ХV-ХVІ ғасырларда Ноғайларды қымсырып, маза бермейді. 1560 жылы Қазақтың Хақназар ханы Моғолстанды ойсырата жеңеді. Тәуекел хан көрегендікпен 1594 жылы Орыс патшасы Федор Ивановичпен екі жақты татулық келісім жасайды. Қазақ елшісі Құлмұхаммед 1595 жылы Оразмұхаммед сұлтанмен әңгімесінде: «Тәуекел хан інісі Шаһмағанбетті Қалмақтарға хан етіп отырғызды», — депті.
Тәуекел хан 1598 жылы Ташкент пен Түркістан қалаларын алады. Ол қалалар 1723 жылға дейін Қазақ хандығының орталығына айналды.
Орыс патшасы күшейіп келе жатқан Қазақтарға күдікпен қарап, қулыққа салып, 1588 жылы қыста Тәуекел ханның немересі Ондан сұлтанның ұлы, он алты жастағы Ораз-Мұхаммед сұлтан мен Сібір ханзадасы Сейдақты (Сейітахметті) ықтиярсыз, аң аулап жүрген саятынан, орыс әскерінің басшысы Даниил Чулков Ертіс бойында, Тобыл қаласының маңында тұтқындап, кепілдікке Московияға әкетіп, он жыл Москвада ұстайды. Онда Ораз-Мұхаммед сұлтан Орыс әскерінің қатарында Шведтерге, Қырым хандығына қарсы жорықтарға қатысып, ерліктер көрсетеді. Ораз-Мұхаммед сегіз жасында атасы Шығай ханнан, он үш жасында әкесі Ондан сұлтаннан айрылып, біраз таршылықтар көріп, Сібір ханзадасы Сейдақ (Сейітахмет) бидің иелігінде жүрген еді. Орыс патшасы Борис Годунов ерлік істерімен жорықта таныла білген Ораз-Мұхаммедті 1598 жылы Керман шаһарының ұлығы етіп тағайындайды. Қызметі жағып, ісі жақсы ұнаған соң 28 жастағы Ораз-Мұхаммедті Борис патша Московия (Касымовка) ханы қылады. 1605 жылы Поляктар Москваны басып алады. Көре алмас, қызғаншақ орыс дворяндары мен боярлары Ораз-Мұхаммедті Поляк жағына көмек етті деп айыптап, сол жылы Лжедмитрий аңға алдап шығарып өлтіреді.
ХV ғасырдың соңына қарай Жетісуда Тойжы-Есен бастаған Қалмақтар пайда болады. Оларды Қазақтың Ахмет ханы ойрандап жеңеді. 1599 жылы Еділ бойындағы Қалмақтар үй жай, бала-шағасын Орыстар қарауына қойып, Қазақ жеріне жан-жақтан от қойып, шабуыл жасайды. Жоңғар-Қалмақтың Қазақтарды жаулап алмақ болған шабуылы олардың Алтан ханынан басталып, 1607—1608 жылдары Қазаққа деген жаулығы өрби түседі. Ертістің шығыс жағын мекен етіп жатқан Жоңғарлар 1616 жылы батыс қонтайшысы Қото-Қойсынның қолбасшылығында Қазақ даласына шабуыл жасап, Қазақтардан жеңіліп, кері қайтады.
Жыл сайын үдеп отырған шабуылға 1620 жылы Есім хан қатты соққы беріп тоқтатады. 1620 жылы Ноғай мен Қазақ қолдары бірігіп, Жоңғарларды Тобыл өзенінен ығыстырады. 1620 жылдың бас кезінде Торғауыт князі Хо-Ұрлық 40 мың үймен Сібірдің оңтүстік шекараларына келіп, одан Оралдан өтіп, Еділ өзенінің сағасында Қалмақ хандығын құрады. Олардың дені Ойраттардан құралып, өздерін «Қалмақ» деп атайды. 1624 жылы Ойрат тайпалары мен Қазақ ханы Есім мен Тұрсын сұлтан біраз татулыққа келісіп, бітім жасасады. 1627 жылы «Ойрат» одағы ыдырап тынады. 1627 жылы Хазар теңізінің елсіз, масалы қамысты жерінде Қазақ пен Қалмақ соғысы өтеді. Соғыс 83 күнге созылады. Ұрыстың бір жарым айы батырлардың жекпе-жек арпалысымен болады.
1630 жылдың басында Шорос тайпасының басшысы Қарақұла ыдыраған Ойраттарды біріктіріп, сыртқы жақтағы Халха мен Моңғол тайпаларының билеушісі Алтан ханды «Қазақ хандығына қарсы шапқыншылық күресті баста» деп қолдау қылады. 1635 жылы Жоңғарлар Қазақ жеріне жорық жасап, Жәңгір сұлтанды қолға түсіріп, ол олардан қашып құтылады. 1635 жылы Қарақұланың ұлы Батурдың (1635—1653 ж.ж.) тұсында Ойраттар едәуір күшейіп, «Жоңғар» одағы қалыптасады. Батур «хоңтажы» болғанына той жасағанда, оған аралас жатқан Қазақ елінен кісілер қатысады. Солардың ішінде Найман, Матай, Төртқара Тоқымтай би болып, ат мініп, тон киіп қайтады. Тоқымтай бимен қатарлас барған Дәулет би мен Арғын Нұрғожа би былай шыға ойға түйгендерін ақылға салады. Олар «Батур Қазаққа қайта ұрыс салатын түрі бар» деп аңғарады. Исі Қазаққа қамсыз болмауларын ескертіп, астыртын хабар жібереді. Жоңғар хандығы 1635—1758 жылдар аралығында батыс Моңғолиядағы феодалдық мемлекет болған.
Жоңғар Батур хан иелік жерлері Жоңғар Алатауының бойы, Алтынемел, Қойбын, Іленің солтүстігі, Көктерек, Кеген, Шарын, Шелек, Ыстық көлдің оңтүстігі, солтүстікте Көксу, Ақсу атрабтары болады. Ол империя тарихта бір ғасырдан астам жасады. Элют (Өлет) Жоңғарлардың тірі қалғандары Тарбағатай мен Жоңғар Алатауының бөктерлеріне орнығып, артынан Қытайға өтіп, соларға сіңеді.
Тарбағатайдан қозғалған Хорлуқ ноян басшылығымен Қалмақтар Есіл, Тобыл өзені жоғарғы сағасымен Сібір бойына келіп 15 жыл тұрақтайды. Қалмақтар 1636 жылы атқа қонып, Еділ бойына Ноғайлармен қанаттас орналасып, Ертіс, Іле, Балқашты басып, Қазақ даласында қанкешті соғыс салады. Оларға бұл соғыс оңайға түспейді. Еділге 33 мың түтіннен 169 мың адамдары ғана аман жетеді. Хорлуқтың соңынан 3 мың отбасымен Алтайдан Байдоғыз ханның інісі Хондулен Уваш атқа қонады. Қазақ даласын көше таптап, негізгі шайқастар Жетісу мен Арқада өтеді.

 

Похожее изображение

1637 жылы Тобыл воеводасы М.Годунов пен елші Д.Черкасов: «Қалмақтар Қазақ жерінде жан-жаққа бағыт алып, Талой тайшы бастаған Жоңғарлар Алатау маңында тұр», — деп патшаға хабарлайды. Қызыл архив. Из историй сношений казахов с царской Россией в 18 веке (құжаттар жинағы) құпия. Санкт-Петербург.
Жинақта: «Жоңғар хандығы 1630 жылы орнаған. Эрден Батур Убуши орнатқан. Жоңғарлар Қазақтың кең даласын иемденуге керемет қызыққан. Екі аралық текетірес, тайталас 150 жылға ұласқан. Ең алғаш Есім ханның ұлы Жәңгір хан 1643 жылы 50 мың қолды бастаған Жоңғар ханы Тайцза Батурға қарсы тұрып, 50 мың қолды тас-талқан етті», — делінген.
Батур Қарақұланың ақылымен бытырап жүрген Моңғол тайпаларын біріктіріп, 1640 жылы «Дала ережесін» шығарады. Осы Батур Қазақтың Жәңгір ханымен 1643 жылы соғысады. Соғыстың үшінші күні Жалаңтөс батыр екі түмен қолмен Самарқаннан Алакөлге жетіп, Жәңгір ханға көмек жасайды. Онда Қазақтар Жоңғардың 50 мың қолын кейін Шығысқа шегінуге мәжбүр қылады. Орта жүзден Керей Даулен батыр балаларымен, Ертісбай, Наурызбай, Матай Жарлықамыс т.б. батырлар сол соғыста жанкешті ерліктер көрсетеді.
1652 жылы Қазақтар Жоңғарлар шабуыл-соққысынан ойсырай жеңіліп, Қазақтың ханы Жәңгір опат болады. Ш.Уәлихановтың жазбаларында бұрынғы Талдықорған облысындағы Андреевка ауданы, қазіргі Қабанбай мекеніне қарасты «Үйгентас» деп аталатын шоқыдағы тас үйіндісі қалған жер, осы Батурдан қалған ескерткіш делінеді. Батур 1653 жылы өлгеннен кейін, таққа Хото-хочин отырады. Ол елімен Алтай өңіріне көшеді. Қытайлар оларды солтүстік Элюттер деп атайды. Хото-хочин төрт ұлды болған. Бәйбішесінен туған Галдан мен Сенга әкесінің тағына таласып, Сенга жеңіп шығып, империяны басқарады. Галдан Тибетке кетіп, «лама» болып тұрады. Империяның ішкі іріткісінен жиі шектігістер туындап, 1671 жылы Батур қоңтәжінің екінші әйелінен туған Цецен мен Батур атты ұлдары түн жамылып келіп, Сенганы ұйықтап жатқанында буындырып өлтіреді. Билік тоқалдан туған інілеріне қалады. Оны естіген Галдан 1672 жылы Тибеттен еліне қайтып оралып, билікті алу ісіне кіріседі.
1679 жылы бүкіл Элюттар ұлысын өз билігіне бағындырып, 26 жасында Галдан Бошкоту (Бошақты) хан болады. Солтүстіктегі Элюттер Галданға бағынғысы келмей, Орыс пен Қытайдан көмек сұрайды. Галдан батыстағы елді билігіне ерікті бағындыру үшін ислам дінін қабылдайды. Иелік жерлері Керөлең өзенінен бастап, Құлжа, Іле, Балқаш (Сихой) көлі өңірлері болады. Галдан 1673—1678 жылдары Жетісу Қазақтарын бағындырады. 1678 жылы Галдан Шығыс Түркістанды түгел жаулап алады. 1683 жылы ставкісі Құлжадан алыс емес, Күре өзенінің бойына орнығады. 1681—1683 жылдарда Сайрам, Қарамұрат, тағы бірнеше қалаларды жаулап алады. 1681—1685 жылдарда Жоңғарлар оңтүстік Қазақ жеріне бірнеше рет шабуыл жасап, Сайрамды қиратып күйретеді. 1684 жылы Жоңғар әскері Қазақ жеріне жойқын шабуыл жасап, Ташкент қаласын иеленеді. 1685 жылдан 1696 жылға дейін Галдан Моңғолдың Халха руымен соғысып, көп арпалысқа түседі. Халха руының жартысы Амур өзені аймағына, жартысы Гобиге барып паналайды. Ақырында олар Орыс пен Қытайға қарайды. Галдан 1685 жылы Ферғана аңғарына жетеді. Галдан бауыры Сенгадан қалған үш ұлдан сезіктеніп, оларды өлтіруге бұйрық береді. Екеуін өлтіріп, үшіншісі Цеван-Арабтан қашып Бұратолаға, одан Зайсанға өтіп, өлімнен құтылады. Сол жақтан Қытайға қараған Ойрат Қалмақтарының басын құрап, қосымша Қытай императоры Кансиден көмек сұрап алып, Галданға қарсы шығады. 1691 жылдан бастап Қытайлар Цеван-Арабтанға көмегін аямайды.
1695 жылы Жоңғарлар Қазаққа ұрыс салып, оңтүстік жерлерді қаратады. 1697 жылы Цеван-Арабтан Қытайлар көмегімен Тұл өзенінің бойында Галданның әскерін тас-талқан етеді. Галдан Қырғыздарға қашып, 1698 жылы құсалықтан у ішіп өледі. Сол кезеңде қазақ Шаншар батыр Сырдан қалың қол жинап келіп, Қарқаралы өңіріндегі Балқан тауын мекендеген Қалмақтың Едірей, Бедірей, Мыржық дейтін батырларымен соғысып жеңеді.
Билікке келген Цеван-Арабтан бұрынғы Элют империясының атауын ататтырмай, «Жоңғар хандығы» деп ататады. Цеван Қытай және Орыспен ара қатынасты жақсартады. Халха Моңғолдарын Қытайдан бөліп әкету әрекетімен Қытаймен татулық орнатады. Әуелі Бурят, Барабын татарларын талқандап, сосоң Қазақ жеріне ауыз салады. «Елім-ай» жырында ұлы жырау Қожаберген:
«Бұл қырғын көп ұзамай Қазаққа ауды,
Наймандар тастап қашты Алтай тауды.
Жалайыр, Найман, Қоңырат, Қарақалпақ,
Қиналды тоқтата алмай келген жауды.
Бостырып Жалайыр мен Наймандарды,
Алтай мен Алатауды Қалмақ алды», — деп деректейді.
Цеван-Арабтан иелік жерін кеңейтіп, Алтай, Балхаш, Шығыс Түркістан, Тұрфан, Қашқар, Бұхара, Самарқан, Ыстық көл аймақтарына билігін жүргізіп, оларға алым-салық, зекет төлеттіреді. Ставкасын Бұратоладан көшіріп, Іле бойына әкеп орнатады. Цеван Бұруттардың (Қаракырғыз) бір ұлысын бағындырады. Цеван бүкіл Жетісу өлкесін иеленіп, оған Самарқан мен Бұқарадан қолға түскен тұтқын елдерді әкеп, егіншілікпен айналыстырып, қалалар да салдыртады.
1698 жылы Жоңғарлар 40 мың қолмен Қазаққа жойқын ұрыс салады. Ол соғыс алты жылға ұласқанымен Қазақтардың рухын жасыта алмайды. Соққының ең ауырын Найман мен Керей елі көтереді. Қазақтар Жоңғарлармен бітімдесуге келісіп, 1703 жылы көктемде Қазақ елшісі Бөкей Жоңғарлармен бітім жүргізіп, жылымық келісімге қол жеткізеді. 1709 жылы Ойрат-Жоңғардың қалың қолы Шу, Талас аңғарынан, Алатау қырқаларынан қаптай асып Қазаққа шабуыл жасайды. Бөгенбай батыр басшылық еткен Қазақ қолының жасақтары оларды Цебан-Арабтан отырған Іле басындағы ордасына дейін қуып тығады.
Цеванның солтүстік иелігіне жақын Аюке хан бастаған Торғауыттар кеп орнығады. Цеван күйеу баласы болғанына қарамай, оған қарсы соғыс ашады. Олар батысқа Каспий, Орал, Волга төңірегіне кетіп, ақыры Орысқа тәуелді болады. Цеван Тибетті алмақ болады. Ол кезде Тибет Қытайға қарап, Шыңғыс хан есімді далай лама басқарады. Оның баласы бұрынғы Галданның күйеу баласы екен. Цеванның Тибетті алу соғысы 1710 жылдан 1722 жылға дейін созылып, ақыры жеңіс әкелмейді.
Жоңғар-Қалмақтың Қазаққа Іледен Аякөзге дейін үлкен жорық жасауы 1710 жыл. 1711 жылы Абдолланың ұлы Әбілқайыр Тәуке хан әскерінің ханзадасы, әскер қолбасшысы Қанжығалы Бөгенбай батыр болады. «Жоңғар мемлекетінің тарихы» кітабында И.Я.Златкин: «Жоңғарлар Қазақ жеріне 1711—1712, 1714 және 1717 жылдары тұтқиылдан басып кіріп, талай ойран салды», — деп жазады. 1715 жылы біріші айдың 15-ші күні Торғауыттарға, қазіргі Томск жеріне барған, Цин патшалығының елшісі Тулишен: «Қазақ мемлекеті осы жерде Орыспен шекаралас», — деп жазса, Қытай ғалымы Су Суң «Батыс өлкедегі дариялар мен өзендер» атты еңбегінде: «Қазақ пен Жоңғардың шекарасы Зайсан көліне қосылатын Налин мен Бұқтырма өзендерінің аралығы. Ертістің батыс жағы түгел Қазақ жері», — дейді.
Жоңғарлар Алтайдағы Бие, Абақан, Қатын өзендері тұсынан Қазаққа 1716 жылы ене бастайды. 1717 жылы Ұлы жүздің біраз жері, Жетісу өлкесі Жоңғарлар табанында қалады. 1718 жылдың көктемінде Аякөз маңында Жоңғар әскерлері Қазақ жасақтарымен үш күн соғысып, Жоңғарлар жеңіске жетеді.
Швед Иоганн Густав Ренат Орысқа 1709 жылғы Полтава соғысында тұтқынға 20 мың әскер құрамында түседі. Орыстар оны Жоңғарға қару жасау үшін жібереді. Орыстар Иоганн Густав Ренатты Ертіс өзені бойында 1715—1716 жылдары Жоңғарға тұтқын болды деген дақпырт таратады. Ол 22 наурыз 1733 жылға дейін Қалмақтарда тұтқында болып, 17 жылда көп көмегін тигізеді. Негізінен қару-жарақтар жасап, Қалмақтың әскерін қаруландырады. Осы салдардан Қалмақтардың күші өрбіп, 1723 жылы жойқын күш, қаруымен Қазаққа аттанады. Иоганн Густав 62 жасында 1744 жылы қайтыс болған. Патша Петр І – шіден артилерия офицері граф Иван Унховский Жоңғар қоңтайшысы Сыбан Рабтанның ставкісінде Иоганн Густавпен бірге жұмыс атқарады. Орыстың жасырын, айлакер саясаты Қазаққа зор нәубет тудырады. Нәтижесі Жоңғар 1718 жылы Аякөз өзеніне дейін жетеді. Мұнда Әбілқайыр мен Қайып сұлтандар 30 мың жасақпен Жоңғарға қарсы тұрып, екеу ара бақталастықтың арқауында Қазақ қолы жеңіледі. Қаракерей Қу дауысты Құттыбек би Орыстың елшісі Брянцевтен көмек сұрайды. Көмек болмайды. Осы мерзімге дейінгі Қазақ пен Жоңғар арасындағы қатынастар шиеленісіп, 187 жылға созылған еді. Абдолла хан 1721 жылы өлген соң, Әбілқайыр әкесінің орнына таққа отырады. Ол «қарт Әбілқайыр» деп аталады. Ұлы жүз халқы жерінен ауа көшкенде қарт Әбілқайыр өзінің әскери тәжірибесін елдің азаттық күресіне арнайды.

 

Цеван-Арабтанды үлкен ұлы Галдан-Церен 1722 жылы, оның жас тоқалы Еділдегі Қалмақ-Торғауыттың ханы Аюке елшілерімен бірігіп, у беріп өлтіріп, ішінде өгей шешесінен туған Лоузан Шоно деген інісі бар, бүкіл билікті иеленеді. ХVІІІ ғасырдың басында Галден-Цереннің иелік жерлері Жоңғар Алатауы, Алтынемел мен Қойбын, Іле, Көктал, Көктерек, Кеген, Шарын, Шелек, Кетмен (Кеген) тауы, Ыстық көлдің оңтүстігі, Қойсу, Ақсу, Шу, Қарғыты болып, орталық ставкасы Құлжада орнайды.

 

1723 жылы қыста Қазақ жерін жұт басқанын, Қалмақтар зекет төлеп, бағынышты болған Қытайдың боғды (баршаның) ханы Қанси қайтыс болуын жақсы пайдаланған Жоңғарлар 70 мың әскерімен жеті тұстан, Қазаққа жорыққа аттанып, «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» жасайды. Бірінші шепті Себан Арабтанның өзі бастап, Іле өзенінің батысын бетке алады. Екінші шепті Арабтанның ұлы Галдан Церен бастап, Балқаш көлі арқылы Қаратауға беттейді. Үшінші шепті Арабтанның інісі Құлан Бату бастап, Алтай мен Еміл арқылы Көкталға шүйіледі. Төртінші шепті Араптанның немересі Әмірсана бастап, Нұра өзенінің алабын сыдырады. Бесінші шепті Қалдан Цереннің 18 жасар ұлы Церен Доржы бастап, Шелек өзеніне шеру жасайды. Алтыншы шепті Қалдан Цереннің ұлы Лама Доржы бастап, Ыстық көл өңіріне қудилайды. Жетінші шепті Араптанның ағайыны Даба Доржы бастап, Шу бойындағы қалың елге қынадай тиеді. Жоңғарлар 1723 жылы Түркістанды басып алады. Кіші жүз Ембіден өтіп оң жағына көшіп, Оралға дейін орнығады. Ресей казактарымен кезігеді. Орта жүз Ұядан жылжып, ол жердегі Башқұртты батысқа ысырады. Сонымен Қазақтың батыс пен солтүстіктегі жауы Қалмақ, Башқұрт, Орал казактары және жөйіт Жоңғар болады. Үлкен орда (Ұлы жүз) толығымен Жоңғар қол астына қарап, салық төлеп тұрады.

 

Похожее изображение

 

Қазақтардың көрген бейнеті тарихта «Ақтабан шұбырынды–алқакөл сұлама» деп аталады. Қазақтың ескі өлеңінде:

«Мына заман қай заман, қысқан заман,

Басымыздан бақ, дәулет ұшқан заман.

Шұбырғанда ізіңнен шаң борайды,

Қаңтардағы қар жауған қыстан жаман», — деп айтылады.

Халық жазушысы Сафуан Шаймерденов: «Алқа көл – арап сөзі (әл қуқыл), қазақша мағынасы – қаталау, шөліркеу. «Алқакөл» деген түйенің ауруы бар. Түйе қаталап, шөліркеп ауырады. «Алқакөл» — жер немесе көл атауы емес. Босқан ел алқаланып, қораланып отыра қалысып көз шырымын алған соң айтылған сөз. «Шөліркеу, кеберсу, аңқасы кебу, құрағыту» деген мағына береді. «Алқакөл сұлама» болатын себебі босқан жұрттың түйелері аңқасы кеуіп, әр жерлерде сұлап-сұлап қалған», — деген түсінік береді.

«Ақтабан шұбырынды» туралы Шаһкерім Құдайбердіұлы:

«Осы жол – бар Қазаққа белгі жол,

«Ақтабан шұбырынды» дегенің сол.

Жаяу жүріп табаны аппақ болып,

Қорлық көріп Қазақтың шұбырғаны ол.

Сырдан Қалмақ қуған соң біздің елді,

Күні, түні шұбырып Шуға келді.

Табан тиіп жүре алмай, хәлі құрып,

Сұлап жатты айнала Саумал көлді», — деп баяндайды.

Жаяу-жалпылы босқан ел Сыр бойына, Ташкент, Түркістанға дейін шұбырып баруға мәжбүрленеді. «Ақтабан шұбырынды» Қазақтың Кіші жүзі арасында «Сауран айналған» деген атпен әйгілі. Себебі, Кіші жүз Қазақтары Сауран қаласын айналып, Шиелі, Қызылорда тұсынан Хиуаға бет алған. Қазақтар топ-тобымен шұбырып, Сырдарияның төменгі сағасына, Тобыл өзеніне, Ресейдің көмегі қамқорлығынан үміт етіп, орыс-казак шептеріндегі қоныстарға жақынырақ жерлерге босып барған. Ахмет Байтұрсынов «Еңлік-Кебек» шығармасында «Ақ табан шұбырынды, алқа қол сұлама» деп ең алғашқы айтқан Шақшақұлы Жәнібек тархан дейді. Себебі: адамдардың шұбырғанынан табандары таздың басындай ағарған, ал «алқа қол» дегені қалған малдарын дем алғанда ортаға алып, қолдарын жая алқалап ұйықтаған дейді.

 

Қазақты Қабанбай, Бөгенбай, Малайсары, Саурық, Тайлақ, Есет, Бердіқожа, Жәнібек, Бөрібай бастарын құрап, Жоңғарларға қарсы біріккен күш құруға ұмсындырады. Қазақтың бас көтерерлері 1724 жылы жан-жаққа сауын айтып, Қазақ қолдары бастарын құрайды.

«Қазақ хандары» нұсқа мәтінінде Мәшһүр Жүсіп Көпеев: «1723 жылы Қазақтан бақ тайған соң, Ұлы жүз – Қожантқа, Орта жүз – Самарқанға, Кіші жүз – Хиуаға қорғаланды. Бірақ, Қазақтың Қазақ болғанынан ата қонысы, көбі Сарыарқаға ауа бастады. Орта жүз бөденесі жоқ, қырғауылы жоқ, есегі бар сарт күнелткен жерде өмір сүре ала ма? Арқаға қарай ауды», — деп жазады. Орта жүз Сарысу өзені бойына барып тыншиды.

1723 жылы 12 желтоқсанда Аюке хан ордасына Ресей шекара үкіметінен грамота жетеді. Онда Қазақ пен Қарақалпақтың 40 мың қол әскері Қалмақ хандығымен соғысуға бара жатқаны хабарланады. Бұл соғыс туралы тарихта көп жазылмаған. Бірақ, Аюке қолы қатты күйрегені байқалады. Бұл жойқын тойтарысты жасаған Сәмеке мен Әбілқайыр хандар басқарған Орта және Кіші жүздің біріккен қолдары. Аюке хан 1724 жылы 55 жасында қайтыс болады. Содан Қалмақтар өздері Қазақпен келісімге келіп, туған балалар ат жалын тартып, ұрысқа даяр болғанынша соғыспауға шарт жасайды. Бұл мөлшермен 15-17 жыл шамасы. Бұл тойтарыс соғыс болмағанында Жоңғар мен Қалмақ қолдары бірігіп қауышса, Қазақты жер бетінен жоқ қылуға бар еді. Ол кезде Жоңғар қолы Шұбар теңіз маңындағы Бұланты, Бөленті өзендерінің бойына шоғырланған екен.

1723 жылғы «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» жасалған жойқын соғыс туралы Цеван-Арабтанның нояны Қашқа: «Қазақтарды 1723 жылы соғыста жеңдік. Олар ұлы Шона Добаға бағынды. Қалалары Ташкент, Сайрам, Қарамұрт», — депті. Қазақтардың Жоңғарлардан жеңілісі туралы 1724 жылы 15 сәуірде сыртқы істер алқасына жеткізген хабарында Николай Минер: «Жоңғарлар Қазақтардың Сыр өзеніне дейінгі барлық жерлерін және Бұқара жағынан Қожентті басып алды», — делінеді.

Оқиғаны көзімен көрген куәгерлерден жазған Ресей тарихшысы О.Д.Чехович: «Жеті жыл бойы үзбей жасалған шабуылдан Самарқан мен Бұқара аралығындағы егін салынған аймақ жұрдай етілді. Әму мен Сырдария аралығында аштық жайлап, өліктер көмілмей қалды. Дүние астаң-кестең болды. Адамдар беті ауған жаққа босып кетті», — дейді. Шекарадағы Орынбор экспедициясының басшысы И.К.Кириллов: «Қазақтар Ташкентті бір ай бойы қорғады. Олар Жоңғарлардың 70 мың сайлауыт, от қарулы жауынгерлерінен жеңіліс тапты», — деп патшайым Анна Ивановнаға баяндап, хат жолдаған. Кіші жүз ханы Әбілқайыр мен Рамадан Алшынбай батыр бастаған Қазақ қолы 1724 жылы күзде Ташкент қаласына және іргесіндегі ауылдарға шабуыл жасап, Түркістанды, Ташкентті Жоңғарлардан қайтарып алып, алты ай бойы ұстап тұрып, тек 1725 жылы көктемде Бұқараға қарай амалсыз шегінеді.

1726 жылы Сәмеке, Әбілқайыр хан, Барақ, Есім сұлтандар бастаған 10 мың Қазақ жасағы Церен-Дондук пен Доржи Назар иеліктеріне басып кіріп, соққы беріп қырады. Ол соғыс «Қалмақ қырылған» деп аталады. Төрт тәулікке созылған ауыр шайқас болып, 30 мың әскер қолы бар Қалмақтар Қазақтан келісім сұрауға мәжбүр болады. Екі жақ сол кезде туған жас бала ержетіп, ат жалын тартып мінгенге дейін жауласпасқа ант етіседі. Бұл келісім батыстан келетін Қалмақ шабуылынан Қазақты босатады.

1727 жылы Цэван-Рабданды екінші әйелі Сетерджеб өлтіреді. Оның баласы Шона Лаузан (Сына) 1723 жылы бүкіл Жоңғар әскерін Қазаққа қарсы шапқанында басқарған болатын. Шона Лаузан жазалаудан секемденіп, Қалмаққа қашып кетеді. 1732 жылы Шона Лаузан қайтыс болады.

1728 жылы Қазақ жасақтары Шұбар теңіз маңында Жоңғардың зор жасақ күшімен бетпе-бет келіп, Қарасиыр, Сарысу өзені жағасындағы сұрапыл соғыста тегеурінді соққыға төзбеген Жоңғарлар Шығысқа шегінеді. Қазақ елі еңсесін көтере бастайды.

1728—1729 жылдары Балқаш көлі өңірінде Қазақ қолы Жоңғарға қайтарма шабуыл жасап, оларды Қазақ сахарасынан шегіндіреді.

1730 жылғы жаздың басында ұлы Аңырақай шайқасы Хан тауы мен Аңырақай тауының ортасындағы жазықта, Іле өзенінің тау қойнауынан арқырап шыға жусан даланы бөктерлеп ағатын Аңырақай сарқырамасы тұсында болып, 30 мың Жоңғар-Қалмақ әскерін Әбілқайыр бастаған Қазақ қолы жеңеді. Күнделігінде Ресейдің Тобыл қаласынан келген дворянин Максим Этыгеров: «Аңырақайдағы айқаста ойраны шыққан Ойраттардың ұнжырғасы түсіп кеткеніне куә болдым», — деп жазады.

М.Тынышбаев Қазақ қолын басқарған қарт Әбілқайыр деп жазады. Қазақ қолын қай Әбілқайыр басқарғаны және Аңырақай соғысы 1729 немесе 1730 жылы болған ба? Ол әлі нақты анықталмады. Тарихшы Болатбек Нәсенов қол басқарған Кіші жүз ханы Әбілқайыр дейді. Қарт Әбілқайыр 1730 жылы қанды шайқаста мерт болып, сүйегі Ахмет Яссауи кесенесіне қойылады. Жеңілген Жоңғарлар Орыстармен одақтас болмақ болады. Орыстар екі жақтың соғысына араласқысы келмейді. Қазақтар азғындалған Сары-Арқаны толық Жоңғарлардан босатып алады.

Аңырақай соғысы 1730 жылы өткені туралы шыққан кітапта: «Аңырақай соғысы Жоңғар мен Қазақтың он бір күндік жекпе-жек ұрысымен басталып, Қазақ батырлары айқын басымдық танытты. Он екінші күні, кейін екі айға созылған кескілескен майдан басталды. Нәтижесінде Жоңғарлар негізгі күшінен айырылып тынды», — делінеді.

Советхан Ғаббасов: «Аңырақай шайқасы екі мәрте өткен. Біріншісі Құйынды деген жерде, екіншісі 1746 жылы Итішпес-Алакөл деген шағын көлдің төңірегінде. Ол Балхаш көлі мен Алакөлдің арасындағы жазық», — дейді. Осы деректер тарихқа және халық айтуына дәл келеді.

Галден-Церен өлген соң, оның ұлы Түркістаннан 20 мың қол Шығысқа жіберіп, оған 60 мың қол қосуды жүзеге асырмақшы болады. Осы кезде Қазақ жасақтарын Абылай хан, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай бастап біріктіріп, қалың қолдың жолын кесіп, үлкен шайқас жасайды. Екі жақтан мол адам шығыны болып, нәтижесінде Қазақ қолы жеңіске жетеді.

1731—1733 жылдары Жоңғарияда болған Ресей елшісі Л.Угрюмов: «1731 жылы күзде Қазақтар Ертістің сол жақ саласындағы Шар өзені мен Тарбағатай тауының теріскей баурайындағы Жоңғарларды талқандап, Жоңғария ішіне тереңдеп, ойран салды», — деп жазады. 1732 жылы жеті мың қолмен Жоңғар әскері Орта жүз Қазақтарына шабуыл жасап, Жоңғарлардың маңдайы тасқа тигендей талқандалады.

1735 жылы Галден-Церен Қазақ жеріне 20 мың, Қырғызға 10 мың жауынгер қол аттандырады. 1735 жылы жазда Жоңғарлар Жетісудағы, Шудағы, Таластағы, Арыстағы, Келестегі Қазақ елі жайлауларына басып кіріп, Ташкент пен Сайрамды қайтадан басып алады. Осы жылы Жолбарыс хан қарамағындағы Ұлы жүз Қазақтары Қалмақтарға түгел бағынады. Жоңғар қонтайшысы Галден Церен Қазақтарға санақ жүргізіп, түтін салығын салдыртады. Ұлы жүз Қазақтары Қалмақтарға 1740 жылы, Тұрсынның ұлы Абдолла сұлтанның ұрпағы, Әбілқайырдың баласы Жолбарыс ханды сарттар жарып өлтіргенінше тәуелді болады. Шұбай мен Мансұр Арсалановтардың 1742 жылғы дерегінде: «1739 жылы Ташкенттің ханы Жолбарыс Төле бимен билікті бөлісе билеген. Жолбарыс хан өлтірілген соң, билік Төле биде қалып, ол салық жинады», — делінеді.

Тарихшы А.Левшин: «Төле биді 1739 жылы Ташкенттен Қусақ бек қуып шыққаннан кейін, ол өзін биліктен кетірмеу үшін әмбе амалы қалмағандықтан, Оренбургқа елшілер жіберіп, Ұлы жүз Қазақтарының Ресей қарауына бодан болатынын білдірді», — деп жазады.

Бұхар жыраудың:

«Ақтың жолың күзетпей,

Жамандықты тұтқан жұрт.

Мамыр асып, бай болып,

Байсал тауып жортқан жұрт.

Ханға тізгін салмады,

Хан жарлығын алмады,

Баяғыдай баршыңдап.

Бір ауызды болмады,

Қас тұрпайы болған жұрт», — деуі бекерден емес.

Заматында Тұрсын ханды Есім хан өлтіреді. Тұрсын ханның ұлы Абдолланы Есім хан ұлы Жәңгірдің тәрбиесіне береді. Тәуке хан тұсында Абдолла Ұлы жүз ханы болады.

1739 жылы қыста Жоңғарлар Қазақ жеріне екі мәрте жойқын жорық жасайды. Бірі Церен-Донбаб тайшы басқарған 24 мың қолмен Қарауыл, Атығай, Уақ, Керей елдерін шабады. 1739 жылы Қазақ қолы соғыста үлкен жеңіске жетіп, Қарсақбасы, Торғайдан Жоңғарларды кетіреді. 1739 жылы күз айларында Галдан-Церен отыз мың қолмен Сарыарқаға басып кіреді. Қазақ әскері ығыса соғысып, жауды қайтарады. Галдан-Цереннің атақты қолбасшысы Сары Манжы бастап, Қазақпен соғысқа түседі. Қазақтардың қорғанысы қыс бойы созылады. Жеңіске жете алмаған Сары Манжы кері қайтады.

1740 жылда Қазақ жеріне Жоңғарлар тағы да жорықтар жасап, Ташкентті қайта алып, Қалмақ қонтайшысының әмірімен Ташкентті Қырғыз биі Қарашораұлы Кәкім билейді. 1740 жылы қаңтар айында Сары Маңжы әскерлері Сыр бойынан, Септен әскерлері Тобыл, Есіл бойынан, бәрі 35 мың қол болып, Қазаққа қарсы шығады. Осы кезде Қазақ ханы Әбілмәмбет пен сұлтан Абылай Орынборға барып, ақ патшамен одақ болуға мемлекеттік актіге қол қояды.

Галден-Церен 1740 жылы он бес мың қолмен Ертіс пен Есіл бойында көшіп жүрген Керей мен Уақтың жерінде отырған Әбілмәмбет ханды шабады. Осы жылы Сентен мен Галдан Цереннің үлкен ұлы Лама Доржы басқарған отыз мың қол Сарыарқаға кіреді. Абылай хан майдан ашып, Есіл мен Тобыл бойынан Жоңғарды шегіндіріп талқандайды.

1741 жылы Септен, Лама Доржи бастаған 30 мың әскер Есіл өзені бойынан Ташкенттен Сарыарқадағы Қазақ ауылдарын шабуға бір мезгілде шығады. Әбілмәмбет хан Елек, Жайық бойына шегінеді. 1741 жылы Жоңғарлар Сары Манте қоңтайшының басшылығымен, он мыңнан үшке бөлінген, жалпы 30 мың әскерімен Орта жүз Қазақтарына шабуыл жасайды. Үш топтың бірі Торғай өңірінен, ал екеуі Сарыарқаның шығыс бетінен тоқтатылады. 1740—1742 жылдары Жоңғарлар бір мезетте Есіл, Ырғыз, Елек өзендерінің бойына бұзып-жарып кіреді. 1742 жылы Жоңғарлардың Сырдарияның орта саласына жасаған жорығын Абылай хан бастаған Қазақ әскерлері тойтарады. 1742 жылы Жоңғарлар 20 мың қолмен Орта жүз Қазақтарына тағы шабуылға шығады. Орта жүз Қазақтары Жоңғарларға шебер ұстамдылықпен қарсы тұрады.

Абылай сұлтанды отыз бес адамымен Ұлытауда саятта жүргенде қапыда қолға түсіреді. Абылайды сойылған бұзау терісімен қаптап, аптап ыстық күн көзіне қақтап тастайды. Шарыштың шешесі күнде келіп Абылайды қарғайды. Бір күні Абылай: «Сендей күңнен туған жаман бала қай жерде өлмеген», — деп ханымның бетіне түкіреді. Абылай ұзақ уақыт жүргізілген келіс сөздерден кейін 1743 жылы тұтқыннан босайды. 1743 жылы 30 тамызда Орта жүзге барып қайтқан Иван Лапшин: «Абылай Жоңғарлардан үлкен сый-сияпатпен оралды. Олары: алтынмен көмкерілген киіз үй, паршадан тігілген ішік, жиналмалы темір шатыр, т.б, заттар. Абылайдың орнына кепілдікке Әбілмәмбет хан Малайсары деген баласын аманатқа берген», — деп естелігінде жазады. Галдан-Церен 1745 жылы қайтыс болады. Ішкі іріткіден ұрпақтары тақ үшін бірін-бірі өлтіріп, ақыры таққа Галдан-Цереннің үлкен ұлы Дорджи отырады. Оны інісі Ламадорджи өлтіреді.

Билікке ұмтылып, Шағышақ аймағынан 1 мың үйден билеген Давадзи (Дауашы) мен Әмірсана шығады. Давадзи хан тұқымы, Шорос ұрпағынан болғанымен ел басқаруға икемсіз, Әмірсана хан тұқымы делінгенімен, нақты хан ұрпағына жатқызылмай, биліктен шеттетіледі. Ол ел басқарудан көрі, төселген, икімді қолбасшы еді. Әмірсананың шығуы туралы қазақ арасына таралған сөзде: Галдан ханның әйелі, Әмірсананың шешесі Қытай Ежен ханының қызы. Оны аларында Галдан өзі бармай, бірталай сый-сияпаттарымен сенімді адамдарын жібереді. Ежен хан қызын қыста ұзатқан. Жолда боран соғып, қызды ұзаттырып алып шыққан керуен адасып, Алатауда жол тосып жатқан Ұлы жүздің Төлеки есімді батырына кезігеді. Төлекимен қыс өткенше бірге тұрып, қыз Төлекиден жүкті болып қалады. Бұған сенсек Әмірсана Ұлы жүз нәсілі Төлекидің ұрпағы болады.

1745 жылы Жоңғарлар тұтқиылдан Орта жүз Қазақтарына шабуыл жасап, Нұра өзеніне дейін жетеді. Осы жылы Цин Қытайлары бақталастық жасаған Жоңғарларды тас-талқан етеді. Жоңғарлар сол кезеңдегі жер иеліктерін Қытай тарихшысы Вэй Юань: «Жоңғарлар әлі қуатты. Олардың төрт хандығының орталықтары: Шороштар — Іле өзенінің бойында, Үрімшіде – Хошоуыттар, Ертісте – Дүрбенттер, Тарбағайда (Жарданда) – Торғауыттар орналасқан», — деп жазады.

Давацимен бірге болған Самтан Цембели деректерін капитан Яковлев: «Қарақұладан Хантайша (Батур), Байтан, Бадемир, одан Сентем – оның бес ұлын Лама Дорчж тұншықтырып өлтірген. Байтаннан Черендук, одан Пайдаш (Даши) — өлген, Даши черен – баласы жоқ, Байджук – екі ұлы Қалмақтардың ордасында. Пайдаштан Любачм, оның екі інісі өлген. Хантайшадан: Шун, Галдан Чирин (Церен), Аджан (өлтірілген), Лама Доржа, Киокуша – жер аударылған. Галдан Церен – 1745 жылы өлген. Оның үш ұлы: Цеван Дорча-Нямгала (Печан-Чаган, Аджан), Киокуша (Киекүш), заңсыз ұлы Лама-Дорчжу (тұтқындағы Бұрыңқы руы күтуші әйелден). Галден Церен орнына Цеван Дорчжи бес жыл қожалық етті. Лама Дорчжи Сайынбөлекпен 100 киіз үй бөлімшесімен бөлек кетіп, күш жинап, ақыры Цеван Дорчжиді өлтіреді. 1750 мемлекетті қолына алады. Киокушты соқыр қылып жер аударады. Бадемирдің бес ұлын тұншытырып өлтіреді. Басқа бақ талас туыстарын да солай етеді. Қол астындағылардың бәрін ауыстырады. Халқына жағымсыз, қатал, сұмырай атанады. Мемлекет үшке бөлінеді. Бір бөлігі Лама Дорчжиге қалса, екіншісі — Қытайға, үшіншісі — Сібірге көшеді. Лама Дорчжи Давациди тұншықтырып өлтірмек болады. Даваци қызының қызы Хон-Хайдзия (күйеуі Жалба), Амурсана (Амурсянян), Байджурмен Сібір шекарасына кетеді. Қарауларында Давациде 5 мың, Амурсанада 1 мың, Байджурда 900 отбасы болады. Ол бұрын сонда тұрған екен. Олар көше бастаған кезде Лама Дорчжи әскерімен шабуыл жасайды. Ақыры Орта жүзге қашып барады», — деп деректейді.

1751 жылы Арқадан Оңтүстік Қазақстанға Барақ сұлтанның үлкен ұлы Ханбаба жорық жасайды. Ұлы жүзден 2 мың жасақ қосылады. Сыр бойы, Шымкент, Сайрам, Ташкент қалаларын Жоңғардан тазартады. Шыршық өңірінде Жоңғарияға айдалып бара жатқан мыңдаған Қарақалпақтарды құтқарады.

1752 жылы екі түмен Қаракерей Қабанбай мен Барақ сұлтанның үлкен ұлы Ханбаба бастаған қол Арқадан шығып, оларға Ұлы жүз қазақтары қосылып, Шымкент, Сайрам, Сыр бойын Қалмақтан тазартып, Ташкентті алады. Қаракерей Қабанбай батыр Ташкентте Төле бидің билік басына қайта келуіне көмек қылады.

Тарихта Жоңғар мен Қазақтың үлкен соғыстары 1750 жылы өткен Шорға, Ласты соғысы мен 1752 жылы өткен Тосын құмы шайқасы делінеді. Шорға соғысы 80 күнге созылады. Шілік арасынан шығып жатқан су «шор-шор» деген дыбыс шығарғандықтан, ол жер «Шорға» деп аталады. Ежелден шилі, шеңгелді, ұсақ тал, шыбықты өлке екен. Шорғаның қысы аязды, жазы әмісе ыстық болады екен.

Жоңғарлар Қазақтан кек алмақ болып, көп қосынмен Шыңғыс, Көгілдір тауларына келеді. Қазақ қолы Қоңыршәулі тауында болады. Жоңғардың батысқа бет алғанын сезеді. Матай Шөңкей (Ер Тоқпанбет) батыр жүйрік атқа мініп, Жоңғар қолы қайда екенін іздезтіреді. Біресе тауға, одан жазыққа шауып жүріп, Жоңғар қолына білінгісі келеді. Жоңғарлар оны байқап қалып, артынан қуа бастайды. Сол тұста Қазақ қолы Жоңғарға бүйірден тиіп, қырғын қылады. Жоңғарлар шығыны үш мыңға жетеді. Қазақтың шығыны бәр-жоғы 500 ғана жауынгер болған екен. Оған қоса бір төре, тоғыз жауынгер шейіт болады. Енді Қазақ қолы Ұржардан бастап, Қатынсудан асырып, Емілге шейін жоңғарды шабады. Сол жорықта Жоңғардың ханы Қандыжаптың ауылы шабылып, хан өледі. Қандыжаптың қызы Шаған ханымды ақ тулы Барақ сұлтан алады. Барақ өлгеннен кейін, Шаған ханымға қызыл тулы Әбілпейіз сұлтан үйленеді.

Алтайдағы Алқабек-Білезікке бекінген Жоңғарлар мол жасақпен келіп, алдымен Орқашарда жатқан Тама батыр мен Назарғазы батырдың 2 мың үстіндегі жылқыларын алады. Жоңғарлар бірнеше жылқышылар қатарында Тама батырдың ұлы Байқонысты өлтіріп, тыныш жатқан Қазақ еліне лап қояды. Ел ес жия алмай Қалба тауына қарай босып, Тарбағатай өңірін Жоңғарлар басып алады. 90 жастағы Тама батыр қасына Кенже, Дәулетбай, Назарғазы батырларды ертіп, кек алмаққа аттанады. Бақтыда тұрған Қаракерей Қабанбайға Дәулетбайды хабаршы етіп жібереді. Қабанбай батыр жан-жақтағы Қазаққа хабарлап, шабармандар шаптырады. Тама батыр елімен Сауыр тауына шығады. Тама батыр Көтеш пен Атымал батырды Орқашар-Еміл өңіріндегі Жоңғарларға, нақты жағдайды білу үшін тыңшы етіп жібереді. Екі батыр Жоңғардың екі қызына кез болып, мән-жәйді солардан біледі. Екі батыр қос қызды аттарына мінгестіріп, өз аузынан естісін деп, Тама батыр алдына әкеледі. Қаракерей Қабанбай батырдың шақыруына Абылай хан мен Бөгенбай батыр бастаған Қазақ елінің 27 бас батырлары қостаған қол жетеді. Олар Жоңғарларға тұс-тұстан шабуыл жасап, Жоңғарларды бір-біріне күш алуға қостырмай тықсырады. Сөйтіп, Қазақ қолы Қалбадан Шорғаға дейінгі жерді қайтарып алады. Одан Құлыстайға асып, Қара Еміл, Сары Емілден өтеді. Осындай бір соғыста Тама, Назарғазы, Кенже батырлар бастатқан он алты батыр Жоңғарлардың жасырынған жасақ қолына түсіп қалып, бәрі мерт болады. Жоңғарлар Қазақ қолдарының қуғанына бой бермей, ну жыңғылдар мен шилерге тығылғанда, Қазақ қолдары өрт салады. Түтінге қақалып, жалынға шарпылған Жоңғар жасақтарының есі, бей-берекеті шығып қашады. Шорға соғысының ақырында Тарбағатай, Құлыстай өңірлерін Қазақтар кері қайтарып алады. Бұл соғыс туралы Бұқар жырау жырлаған.

Әмірсана мен Давадзи екеуі бірігіп, Ламадорджиға қарсы шығып жеңіліп, Қазақтар ішіне қашып, Сарыарқада 1751 жылдың күзінен бастап бір жылға жуық уақыт өткізеді. Шоқан Уәлиханов Әмірсананың Найман арасында бой тасалағанын, қол астында Наймандардың бір руын ұстағанын айтады. Әмірсанаға Байжігіт елінің Байбура деген батыры кезі келіп, оны өлтіріп тастай жаздайды. Әмірсана үш нөкерімен қашып құтылады. Жоңғарлық Кошдзи, Бугджхан дегендерді қолға түсіріп, Қытайға жөнелтеді.

Әмірсана мен Давадзиді Абылай ханнан Кіші жүз Малайсары би қайтаруды талап етіп, қысым қылады. Абылай олар өздері келді деп көнбейді. Арты ауыр болатынын сезген Абылай хан игі Қазақты жинап, Ұлытауда съезд өткізеді. Съезге әр рудан 70 старшын келеді. Әмбе 1752 жылы Ташкентті билеп тұрған, бұрынғы Жоңғар васалы Төле би Жоңғарға барып, ішінде бүлік басталып, 9 мың отбасы Қытайға көшкенін Абылайға жеткізеді. Бұған кектенген Лама Дорджи, Сайын-Бөлек, Батур Убашы 1752—1753 жылдары Қазақ хандығына шапқыншылық жасайды. Оған қарсы Абылай хан Баянаулада қол жасақтап, бес қол Қазақ әскерлерін Давадзиға жасақтап беріп, Ламадорджиға қарсы аттандырады. Ламадорджи қол астындағы Дүрбіттерді қатты күйретеді. Қулампаз, айлалы Әмірсана ең мықты Қазақтардан 1500 жауынгер қол жасақтап алып, күндіз тығылып, түнде жүріп отырып, Ілеге жетіп, Ламадорджидің ставкісіне астыртын білдіртпей кіріп, оны өлтіреді. Давадзиді хан тағына отырады. Әмірсана бүкіл іс билігінің құзырын қолында ұстап, маңайына мықтыларды шоғырландырады. Давадзи оның астыртын, жасырын қылықтарын біледі. Әмірсананы Іле өңірінен қумаққа, соғысқа дайындалады. Әмірсанаға көмекке Қазақ қолы келеді. Орыс әскерінің прапорщигі Веревкин 1753 жылғы 31 желтоқсанда Әмірсанаға жәрдемге бара жатқан мың аттылы Қазақ қолына кезіккені туралы жазғаны тарихта бар.

Абылай хан 1754 жылы қазан айында Әмірсананы қолдап, Іле өңіріне дейін жорық жасап, 10 мың қолдан астам әскерімен Бұратола өңіріне килігіп, ол арадағы 3 мың Ойраттарды айдап әкетеді. 1755 жылы екінші айда Давадзи Қазақ хандығына қарсы жорық жасайды. Қазақтар үлкен қол жинап қайтарма шабуылға шығады. Абылай хан Әмірсананың бауыры Батум-Церенмен одақтасып, 10 мың қол жасақпен Бұратоладағы Давадзи иеліктерін талқандайды.

Жоңғар елін басқарушы Давадзи мен Әмірсананың, екеуі де Сыбан Рабтанның Тибет билеушісіне ұзатылған қызынан туған жиендер, бақталастық пиғылдарынан қорыққан сол тұстағы Жоңғардың ең мықты Дүрбіт, Убашы, Мұқда ұлыстары Қытай императорының құзырындағы жерлерге астыртын көшіп, Давадзи басқарған иелікті тастап, қашып кетеді. Давадзи Қытайдан ол ұлыстарды қайтаруды өктемдікпен талап етеді. Ол өктемдікке ыза болған Қытай императоры Давадзиге қарсы 150 мың әскермен Панти деген генералды аттандырады. Бес ай ішінде генерал Панти Давадзи басқарған Жоңғар империясын жеңіп, Балхаш көліне дейінгі жерді Қытай иелігіне қаратады. «Тазкиран хожаған» деген еңбегінде Махмұд Қашғари: «Қытай империясынан қашып жүрген Давадзиді Ұйғыр байы Хожасибек Үшүйдегі ордасына қонаққа шақырып, алдап қолға түсіріп, Әмірсанаға апарып тапсырған», — деп жазады. Әмірсана Давадзиді Қытайға жіберіп, олар оны өлтіріп тынады.

1755 жылы Қытай императоры Әмірсанаға «уаң» деген дәреже беріп, Жоңғар империясына хан етіп тағайындайды. Қытай императорының сенімін ақтамай, Әмірсана қол астындағы бүкіл әскерімен Цин патшасына қарсы шығып, Қытайдың Хами өлкесін басып алады. Цин патшасы қол жинап Әмірсанаға қарсы шабуыл жасап, Әмірсана жеңіліп, жан сауғалап Абылай ханға барады. Абылай хан Әмірсананы қамауда ұстап, оны 30 сарбаз күзетеді. Ресей патшасы мұны біліп, Әбділ Қасенов деген адамын Абылайға жіберіп, Әмірсананы сұратады. Абылай Әмірсананы Орыстарға бермей, олардың елшісін бос қайтарады.

1756 жылдың күзінде Әмірсана Тарбағатайға кетіп, келесі жылы Іледе Цин патшалығына қарсы қозғалыс ұйымдастырып, көтеріліс жасайды. Әмірсана Қытаймен 1755 жылдан бастап, үш жыл төңірегінде маза бермей, соғыса арпалысады. Оның істеріне ыза болған Қытай императоры бір миллион қол жасақ жасақтап, оған қоса Бұрут, Қырғыз, Манчужур, Қазақ қолы күштері көмегімен, Әмірсана басқарған Жоңғар империясын 1757 жылы талқандап, ныспы жояды. Қуғындалған Әмірсана қашып Қазақ ханы Абылайға келіп, одан Орысқа кетеді. Сол жақта Орыстар көмегімен қол жинап, қалған Қалмақты өзіне қаратпақ болғанында, Тобылда қара шешекпен ауырып, өмірден өтеді. Қытайлар оның өліміне сенбей, үлкен қол жіберіп, Әмірсананың моласын аштырып, басын мүрдеден кесіп алып, Бейжіңдегі Шиян Лұң патшаға жеткізеді. № 10 іс қағазында Дмитрий Лазарев: «Әмірсананың сүйегін 1763 жылы, 10 қаңтарда берген», — делінеді.

Әмірсанаға байланысты қазақтар арасында:

«Әмірсана таусылмас жырың болды,

Соны қорғап бұл Қазақ жырым болды.

Қудаласа көрді де ашқызатын,

Қытайға ноян өліп, тыным болды», — деген сөз қалған.

Жоңғар империясының аман қалған жауынгерлерінің көбі Қытайға бұрын қараған Шүршіттердің малын бағуға жалданады. Баянауыл сілемі мен Ертіс аралығында «Қалмақ қырған» деген тау бар. 1756 жылы Қазақ пен Қалмақ соғысының соңғы шайқастарының бірі осы тауда өтеді. Ол кезде бұл тау Серектас деп аталған. «Хронологический перечень из истории Сибирского казачьего войска» кітабында, орыс шежірешісі Н.Г.Путинцев: «Қазақтар Жоңғарларды Ертіске жеткізбей аямай қырды. Өз еріктерімен берілгендерін күңдік пен құлдыққа әкетті. Қазақтар қолына мол олжа түсті», — деп жазады. Жаңабатырұлы Жанақ ақын «Баянтау» дастанында Қазақтардың Жоңғарлармен Серектас соғысындағы ұрысын, бас қолбасшы Олжабай батыр бастаған, Жауғаштыұлы Шоқпар батыр қостаған, оның тоғыз ұлы Жоңғарлармен соғыста мерт болғанын, ғажап өлеңмен жырлайды.

1757 жылы Абылай 10 мың сарбазбен Қашқария жерінде қалған Торғауыттарды қырады. Басқарған батырлар: Арғын – Атығай Күлеке 2 мың сарбазбен, Керей Мерген батыр 2 мың сарбазбен, Көкжал Барақ 2 мың сарбазбен, Абылай сұлтан 2 мың сарбазбен, Қаракерей Қабанбай 2 мың сарбазбен Қалмақтың бірін қалдырмай тұтқындап, Қазақ жеріне құлдыққа әкеп таратады. «Бөрі найман» кітабында Қ.З.Даукеев: «Кезінде бүкіл Қазақ халқын қан қақсатып, құртып жібермекші болған Жоңғар хандығының ақырғы демін Наймандар алды», — деп түйеді.

Әмірсана билеген Жоңғар империясын Қытайлар 1757 жылы жойғаннан кейін, ол жерлерге Қытай иелік еткенімен, көп жерлері бос қалады. 1771 жылы Алтайға қоныс аудармақ болған Еділ бойынан Қалмақтар көш түзейді. Бұл көш «Шаңды жорық» деп аталған. Олар Волга мен Орал жағалауларына 58 жыл бұрын келіп, 1731—1732 жылдары Дон казактарының мыңнан астамын Еділ мен Илі (Иловлей) маңына ығыстырған болатын. Қазақтың Тәуекел ханының күшімен ығып кеткен 30 мың Убашы бастаған Қалмақ-Торғауыттар қыс айынан бастап көшіп, сегіз ай жол қасіретін тартып, талай тоналып, 15 мың адамы қырғын тауып, тірі қалғандары Балқаш көліне жетіп, Іле өзені бойымен Қытайға жетеді. Қытайлар оларды қош көріп, қарсы алып, Іленің басындағы Құлжа провинциясының Текес жазығына орналастырады.

Убашы Қалмақтары Орыстардың отарлау саясатына қанша қарсылық қылғанымен түк ете алмай, ақыры 1771 жылы 5 қаңтар күні Алтайға қарай бет түзеп көшеді. Олардың бұл ісіне қарсы Орыстар Орск бекінісінен генерал-майор Трауренберг бастаған әскер шығарады. Бұл әскер Нұралы, Қайып, Есім, Пірәлі басқарған Қазақ қолдарымен бірігіп, кері қайтқан Қалмақты шауып, тонап отырады. Қалмақтар алған беттерінен қайтпайды. Мойынты өзеніне жеткенде Қалмақтарды Абылай хан, Нұралы, Орыс, Әділ басқарған қолдар қоршауға алады. Алтайға барар жол кесіледі. Торғауыт ханы Абылайға елшілер жібереді. Бодандық, қоңыс сұрайды. Абылай кесімді үш күннен кейін беретінін айтады. Бірақ, үшінші күні түнінде Қалмақтар күтпеген жерден Қазақтарға тап беріп, одан Балқаш көлінің батысына қарай бет алып, арып-ашып, мол шығынданып Қытайға жетеді. Осы жолғы олжа еншіден Абылайға тиген Қалмақ қызынан Кенесары ханның әкесі Қасым туады.

Картинки по запросу Жоңғар шапқыншылығы

Қазаққа «ортаңғы немесе екінші ақтабан» 1739 жылы желтоқсанында басталып, 1742 жылға дейін жалғасқан. Үшінші «ақтабанды» тарих Лама Доржи ханның 1752 жылғы Қазаққа деген шабуылымен байланыстырады. Лама Доржи 1752 жылы 9 қыркүйекте Орта жүзге Сайын-Бөлек, Шахдор, Батур Убашылар бастаған 20-30 мың қол аттандырғаны деректі шындық.

Жоңғар империясын Қытай-Шүршіттер 1757 жылы жойып тынады. Сол соғыста бір мың еркек кіндікті Жоңғарлар, көбі Ойраттар, тарих мәліметінде қырғынға ұшыраған. Қалмақ-Жоңғар жойқыны Құрбанғали Халид дерегінде 1757 жылы Лай судағы (Мамыр су) «Қандыжап» келісімімен бітеді. Сонда орта есеппен Қалмақ-Жоңғардың Қазаққа жойқыны 1521 жылдан 1757 жылға дейін, 236 жылға ұласқан болды.

«Ресей және Орта Азия» кітабында Жапон ғалымы Зокота: «Орта Азияда Жоңғар ірі патшалығы болды. Оларға Ұйғырлар қарсылықсыз бағынды. Қырғыздар сұрапыл тегеурінге төтеп бере алмады. Ұзақ жылдар табан тіріскен Қазақтар ғана болды», — деп жазғаны әділдік.

 

 

 

 

 

Автор публикации

не в сети 4 недели

admin

0
Комментарии: 2Публикации: 104Регистрация: 11-07-2018
Обновлено: 14.05.2019 — 19:21

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *